رياضيات نقش مؤثرى داشت ، توجه به مبانى رياضيات ضرورى مىنمود . افزون بر اين ، آموزه‌هاى قرآن كريم نيز در مورد سير آفاق و انفس و دقت در سير ستارگان و عالم افلاك ، در اين رويكرد علمى ( مبتنى بر علم رياضى ) بسيار تعيين‌كننده بود . آنچه بر رونق علم رياضى افزود ، ترجمه آثار هندى چون سدهانتا « 1 » و يا آثار سريانى ، قبطى و يونانى « 2 » چون اصول اقليدس در عصر نهضت ترجمه بود . با برگرداندن بسيارى از آثار رياضى هندى و يونانى به عربى ، رياضىدانان مسلمان با شرح و بسط مبانى آن توانستند نخستين گام‌هاى توسعه دانش رياضى را بردارند . « 3 » با تأسيس رصدخانه به منظور مطالعه نجوم ، علم رياضى رشد بيشترى يافت و با تحقق محاسبات مهم نجومى توسط مسلمانان ، براى نخستين بار طول يك درجه از نصف‌النهار با دقتى بالا اندازه‌گيرى شد . فعاليت‌هاى تجارى و توسعه بازرگانى در قرون چهارم و پنجم نيز بر نياز مسلمانان براى دانستن ارقام رياضى و كاربرد آنها دامن زد . محمد بن موسى خوارزمى « 4 » از نام‌آوران عرصه رياضى و مؤسس جبر ، نخستين كتاب خود را با نام جبر و مقابله تأليف نمود . اين خدمات شايان ، موجب شد نام وى به شكل « الگوريسم » « 5 » در زبان اروپايى معادل « فن محاسبه » متداول شود و كتاب او با نام « الجبرا » « 6 » به عنوان علم جبر باقى بماند . « 7 » از اين رو اروپاى قرون وسطى با علم جبر خوارزمى ناآشنا نبود و تا قرن هفدهم ميلادى كتاب او اساس رياضى و جبر اروپا قرار گرفت . علاوه بر اين تلفيق رياضى هندى و يونانى و تركيب‌بندى عددنويسى هندى ، از ابداعات او به شمار مىرود . بىترديد از مهم‌ترين خدماتى كه دانشمندان مسلمان به‌ويژه محمد خوارزمى به جهان علم

--> ( 1 ) . ابراهيم فزارى اين كتاب را از زبان سانسكريت به عربى با نام سند هند كبير برگرداند . ( مسعودى ، مروج الذهب ، ج 4 ، ص 24 ؛ قفطى ، تاريخ الحكماء ، ترجمه بهمن دارايى ، ص 371 و 372 . ) ( 2 ) . فهرست كامل انديشه‌گران يونانى در اين اثر آمده است : ذبيح‌الله صفا ، تاريخ علوم عقلى در تمدن‌اسلامى ، ج 1 ، ص 113 - 104 . ( 3 ) . بنگريد به : ابن خلدون ، مقدمه ، ص 485 و 486 . ( 4 ) . محمد ، احمد و حسن خوارزمى فرزندان موسى بن شاكر هستند كه در تاريخ علم به « بنو المنجم » مشهورند . ( قفطى ، تاريخ الحكماء ، ترجمه بهمن دارايى ، ص 590 . ) ( 5 ) . 1 . Algorism . ( 6 ) . 2 . Algebra . ( 7 ) . عبدالحسين زرّين‌كوب ، كارنامه اسلام ، ص 63 ؛ ابوالقاسم قربانى ، زندگينامه رياضيدانان دورهء اسلامى ، ص 246 - 238 .