دو قرن پس از تأسيس مدارس نظاميه ، خليفه عباسى المستنصر بالله در بغداد به سال 630 هجرى ، مدرسه باشكوهى به نام « مستنصريه » بنا كرد . امتياز اين مدرسه نسبت به نظاميه‌ها اين بود كه در نظاميه تنها يك مذهب ، آن هم شافعى تدريس مىشد ؛ حال آنكه در مدرسه مستنصريه چهار مذهب اهل‌سنت در چهار ايوان مجزا تدريس مىگرديد . ميزان موقوفات ، زيبايى تزئينات و معمارى داخلى و خارجى بناى آن به همراه ارزش لوازم و آلات متعلق به آن بسيار شگفت‌آور بود . « 1 » اين مدرسه همچون ساير مدارس بغداد مورد هجوم مغولان قرار گرفت كه در نتيجه آن كتاب‌ها و لوازم و تجهيزات مدرسه غارت و نابود گرديد . با تلاش متوليان و گردانندگان اين مدرسه بار ديگر مدرسهء مستنصريه جايگاه علمى خود را بازيافت و به فعاليت علمى ادامه داد . اين روند تا زمان تسلط تركان عثمانى بر بغداد ادامه يافت ، تا اينكه سرانجام تركان عثمانى ضمن مصادره موقوفات مدرسه ، فعاليت علمى آنجا را متوقف كردند . در نهايت سليمان پاشا ، حاكم ترك بغداد ( 1217 ه . ق ) با تفسير كاربرى مدرسه به صورت كاروانسرا و محل جمع‌آورى كالا بساط كامل آن را برچيد . ناگفته نماند كه افزون بر اين دو مدرسه ، مدارس علمى فعال ديگرى نيز در بغداد بود كه پرداختن بدان در اين مجال مقدور نيست . اما به همين بسنده مىكنيم كه يكى از جهان‌گردان اندلسى به نام ابن‌جبير در وصف مساجد و مدارس بغداد در قرن ششم چنين مىنگارد : ديگر مسجدهاى شرق و غرب بغداد از فرط فزونى به شمار درنگنجد و مدارس آن شهر سى مدرسه باشد كه تمام در سمت شرقى واقع شده و هر مدرسه چنان است كه كاخى بديع و باشكوه در برابر آن حقير مىنمايد . « 2 » دو . مدارس ايران پيش از مدرسه كوشش‌هاى بسيارى براى رفع نواقص نظام آموزشى در ايران اسلامى صورت گرفت كه نتيجه آن تسرّى فعاليت‌هاى آموزشى خارج از مسجد به همهء نواحى و ميان اقشار مختلف شد . هرچند مراكز تعليمى و مؤسسات مختلفى در امر آموزش در ايران فعال بود ، اما با

--> ( 1 ) . غى لسترنج ، بغداد فى عهد الخلافة العباسية ، ترجمه بشير فرنسيس ، ص 227 . ( 2 ) . ابن‌جبير ، سفرنامه ، ترجمه پرويز اتابكى ، ص 279 .