مالى خود چنين مكان تحصيلى را راه‌اندازى مىكرد ، يا اشخاص ديگرى هزينه‌هاى مربوط به آن را مىپرداختند . نخستين نمونه‌هاى عالى اين‌گونه مدارس در تاريخ علمى نيشابور گزارش شده است ؛ « 1 » چنان كه مورخان از مدارس آنجا و استادانش ياد كرده‌اند . « 2 » برخى نيشابور را در تاريخ مدارس ، پس از بغداد در رتبه دوم قرار داده‌اند : نيشابور از مهم‌ترين و بزرگ‌ترين شهرهاى اسلامى و پس از بغداد در بين همه شهرهاى بزرگ اسلامى بىمانند بوده است . « 3 » در نيمه دوم قرن پنجم هجرى تحت نظارت خلافت اسلامى ، مدارس دولتى تأسيس شد ؛ مدارسى كه به دليل دارا بودن ساختار علمى متقن در نشر علم و تعريف عملكرد سازمان آموزشى در تمدن اسلامى سهم بسزايى داشتند . اين مدارس با پوشش حمايتى دولت اسلامى ، پايگاه مهمى براى اشاعه تفكر مذهبى و سياسى و حتى فرهنگى وابسته به دربار خلافت اسلامى بود . اين‌گونه مدارس در عهد وزير تواناى شافعىمذهب دربار سلجوقيان ، خواجه نظام‌الملك طوسى راه‌اندازى شد ( 457 ق ) و نظاميه نام گرفت . « 4 » با حمايت خلفاى عباسى ، اين نظاميه‌ها به سرعت در سراسر جهان شهره گشتند . مؤيد اين ادعا تأكيد مورخان مسلمان از جمله ابوشامه است كه مىنويسد : مدرسه‌هايى كه نظام‌الملك در سال 457 هجرى ساخت ، در سراسر جهان زبانزدند . هيچ شهر و روستايى از اين مدرسه‌ها تهى نيست . حتى در جزيرهء ابن‌عُمر كه در گوشهء دوردستى از جهان اسلام قرار دارد و ساكنين چندانى ندارد ، مدرسه‌اى بزرگ ساخته شده است . . . . « 5 » زمانى تلاش اين وزير ايرانى در تأسيس اين‌گونه مدارس دولتى فزونى يافت كه همهء شهرهاى مهم جهان اسلام چون بلخ ، نيشابور ، هرات ، اصفهان ، بصره ، مرو ، آمل ، موصل ، مغرب و اندلس نيز داراى مدارس مشابهى شدند . فاطميان مصر نيز با الگوبردارى از نظاميه‌ها و برنامه‌ريزى دقيق در

--> ( 1 ) . همان . ( 2 ) . ابن عماد حنبلى ، شذرات الذهب فى اخبار من ذهب ، ج 3 ، ص 181 . ( 3 ) . سبكى ، طبقات الشافعية الكبرى ، ج 1 ، ص 173 . ( 4 ) . مقريزى ، المواعظ و الاعتبار بذكر الخطط و الآثار ، ج 4 ، ص 199 . ( 5 ) . ابوشامه ، الروضتين ، ج 1 ، ص 25 .