راه‌اندازى مكاتيب ، مدارس و دارالعلم‌هاى وسيع و دعوت صاحب‌نظران و دانشمندان از اقصى نقاط ، به توفيقات مهم علمى دست يافتند . هنگامى كه الأزهر با امكاناتى گسترده به جلب انديشمندان نايل آمد و در تبليغ كيش اسماعيليه پرتوفيق بود ، خلافت عباسى ناگزير به منظور نشر عقايد اهل‌سنت ، از تأسيس مدارس دولتى نظاميه حمايت كرد . از اين تاريخ به بعد روش نظام‌الملك در تأسيس مدارس نظاميه مورد توجه دولتمداران قرار گرفت ؛ تا آنجا كه در جاىجاى حكومت اسلامى به شيوه نظاميه‌ها ، مدارس دولتى چون مدرسه نوريه در شام و يا مدرسه ايوبيان در مصر راه‌اندازى شد . مدارس بزرگ جهان اسلام يك . مدارس بغداد اينكه مدارس خصوصى بغداد در چه تاريخى و چگونه تأسيس شد اطلاع دقيقى در دست نيست ، اما تاريخ نخستين مدارس دولتى در اين شهر به نيمه دوم قرن پنجم مىرسد . در سال 457 هجرى خواجه نظام‌الملك طوسى ( م 485 ق ) اولين مدرسه تحت نظارت مركز خلافت اسلامى را با نام « نظاميه » در شهر بغداد راه‌اندازى كرد . « 1 » هرچند دو سال بعد از اين تاريخ درهاى اين مدارس براى استفاده عموم گشوده شد ، « 2 » اما در آغاز تنها صاحبان فقه شافعى يا منتصبان به دولت عباسى اجازه ورود به آن را داشتند . در آغاز تأسيس ، نظام آموزشى اين مدرسه چندان تخصصى نبود . ليكن رفته‌رفته با دعوت استادان مبرزى چون غزالى به شاخه‌هاى متعدد علمى اين مدرسه افزوده شد . براى نمونه ، كرسى ادب در اختيار گروهى از فضلاى علم و ادب چون خطيب تبريزى و پس از وى شاگردش ابومنصور جواليقى قرار گرفت و كرسى ديگرى به علم نحو اختصاص يافت كه ابوالبركات انبارى مدرس آن بود . بيشتر درآمد اين مدارس از طريق موقوفات تأمين مىشد . به دليل اختصاص املاك و موقوفه‌هاى بسيار به نظاميه‌ها ، اوضاع اقتصادى آنان رو به بهبود نهاد و به عنوان يكى از مدارس متمول جهان اسلام نامبردار شدند . ابن‌جبير در همين باره متذكر مىشود كه درآمد حاصل از اين

--> ( 1 ) . ابن‌جبير ، سفرنامه ، ترجمه پرويز اتابكى ، ص 279 . ( 2 ) . عبدالرحيم غنيمه ، تاريخ دانشگاه‌هاى بزرگ اسلامى ، ترجمه نورالله كسايى ، ص 124 .