علمى تمدن اسلامى ، كلاس‌هاى درس جامع كوفه در تربيت دانشمندان اسلامى نقش مهمى را ايفا نمود . 3 . مسجد جامع فسطاط : اين مسجد كه در منابع تاريخى به مسجد عمرو ( بن عاص ) « 1 » يا مسجد عتيق « 2 » نامبردار است ، در سال 21 هجرى به فرمان عمرو بن عاص بنا گرديد « 3 » و از همان آغاز در امر آموزش نقش فعالى داشت . خاندان‌هاى حكومت‌گر مصر در ادوار مختلف اسلامى هريك ضمن بازسازى بناى آن ، از ساختار علمىاش بهره‌ها بردند . هريك از زاويه‌هاى هشت‌گانه آن به يكى از استادان مبرز عقايد چهارگانه اهل‌سنت اختصاص داشت . براى مثال ، زاويه امام شافعى از زوايايى بود كه سال‌ها ويژهء فقه شافعى بود . مقريزى معتقد است كه در اين جامع چهل حلقه درس برقرار بوده كه هرگز از كار باز نايستاد . حيات علمى فعّال و پر نشاط اين مسجد نقش مهمى در گسترش و تعميق فرهنگ اسلامى داشته است . « 4 » 4 . مسجد جامع دمشق : مسجد زيباى دمشق كه به مسجد اموى يا بلاط الوليد « 5 » نيز معروف است ، به رغم همه ناملايمات طبيعى و سياسى ، يكى از اعجاب‌آورترين مساجد تاريخى جهان اسلام و جزو عجايب چهارگانه‌اى است كه وليد بن عبدالملك آن را ساخت . در مورد معمارى اين مسجد آورده‌اند : « اگر كسى صد سال در آنجا بماند ، هر روز يك چيز شگفت و تازه در آنجا خواهد ديد . » « 6 » كاركرد آموزشى جامع اموى بر هيچ اهل تحقيقى پوشيده نيست . در دوره‌هاى متمادى قاريان ، محدثان و راويان در حلقه‌هاى علمى آن گردآمده ، به وعظ و خطابه مىپرداختند . تعليم قرآن و علم حديث ، آموزش خط و پرداختن به ادبيات و شعر بر تنوع آموزش در اين مسجد مىافزود . از سويى حضور معلمان برجسته و كارآمد نيز موجبات رونق علمى اين مسجد و جذب دانش‌افزايان مسلمان را فراهم آورده بود .

--> ( 1 ) . سيوطى ، حسن المحاضرة فى اخبار مصر و القاهرة ، ج 1 ، ص 106 و 107 . ( 2 ) . مقريزى ، المواعظ و الاعتبار بذكر الخطط و الآثار ، ج 4 ، ص 5 . ( 3 ) . يعقوبى ، البلدان ، ترجمه آيتى ، ص 91 . ( 4 ) . مقريزى در باره اين مسجد اطلاعات مبسوطى ارائه داده است . ( بنگريد به : المواعظ و الاعتبار بذكر الخطط و الآثار ، ج 4 ، ص 7 - 5 . ) ( 5 ) . ابن خلدون ، مقدمه ، ج 2 ، ص 702 . ( 6 ) . ابن فقيه ، مختصر البلدان ، ص 102 و 104 .