نيم‌دايره فراروى استاد قرار مىگرفتند . « 1 » اساس شكل نيم‌دايره كلاسِ درس همچنان تا عصر حاضر در نزد طلاب جامع الأزهر ، قم ، مشهد ، نجف و در ساير مساجدِ فعال جهان اسلام اجرا مىگردد . يكى از ويژگىهاى مهم اين حلقه‌ها آن بود كه معمولًا جلسات آن در مكانى مشخص و هميشگى ، به طور پيوسته برقرار بود . براى نمونه ، حلقه دانشجويان علم حديث در جامع رُصافه عراق هر جمعه ، و يا حلقه حديث استاد حنبلى در جامع منصور هر آدينه بعد از نماز جمعه تشكيل مىشد . « 2 » نمونه‌هاى مساجد آموزشى 1 . مسجد جامع بصره : اين مسجد در سال 14 هجرى در بصره ساخته شد « 3 » و در امر آموزش بسيار فعال بود . بسيارى از دانشمندان ايرانى در محافل و مجالس علمى اين جامع مشاركت مىكردند . مهم‌ترين تأثير علمى - آموزشى اين مسجد ، راه‌اندازى جريان فكرى - سياسى معتزله است كه بعدها از آن ، طرفداران و نظريه‌پردازانى مبرّز سر بر آوردند . افزون بر اين ، علم صرف و نحو و قواعد مربوط به آن مرهون تلاش سرآمدانى چون جاحظ است كه از اديبان و دانشمندان جامع بصره به شمار مىآيد . 2 . مسجد جامع كوفه : اين مسجد يكى از مساجد كهن اسلامى است كه در سال 17 هجرى بنا گرديد « 4 » و با انتقال مركزيت خلافت از مدينه منوره به كوفه در عهد امام على عليه السلام ، مورد توجه بسيارى از فرهيختگان عصر شد . « 5 » همين حضور چشمگير صحابه و محدثان ، بستر رشد علمى و سياسى آنجا را فراهم آورد . رقابت پيدا و پنهان هميشگى ميان كوفه و بصره در رونق علمى هر دو مركز مؤثر بود ؛ چنان كه مبادلات دينى ، ادبى و سياسى ميان دو مركز و آثار بزرگ علمى توليدشده در هر دو كانون ، از شكوفايى علمى هر دو مركز حكايت دارد . از سويى ديگر ، خطابه‌هاى شورآفرين امام على عليه السلام در جامع كوفه نيز زمينه‌ساز رشد عقلانى موالى در كوفه شد . بعدها در عصر شكوفايى

--> ( 1 ) . منيرالدين احمد ، نهاد آموزش در اسلام ، ترجمه محمد حسين ساكت ، ص 70 . ( 2 ) . خطيب بغدادى ، تاريخ بغداد ، ج 4 ، ص 190 . ( 3 ) . ابن فقيه همدانى ، مختصر البلدان ، ص 174 ؛ مقريزى ، المواعظ و الاعتبار بذكر الخطط و الآثار ، ج 4 ، ص 5 و 6 . ( 4 ) . يعقوبى ، البلدان ، ترجمه آيتى ، ص 74 و 75 . ( 5 ) . مقدسى ، احسن التقاسيم فى معرفة الاقاليم ، ص 105 .