همين تعدد و كثرت دليلى بر اهميت فرهنگ مسجدسازى در يك شهر است . با افزايش تعداد مساجد در يك شهر ، مسجد اصلى يا جامع آن به دليل شرايط متفاوت و دارابودن مركزيت سياسى يا عبادى ، از ساير مساجد جدا شد و جايگاه ويژه‌اى يافت . مسجدالحرام ، مسجدالنبى در حجاز ، جامع كوفه و جامع بصره در عراق ، جامع دمشق در سوريه و جامع عمرو بن عاص در فسطاط مصر ، « 1 » مسجدالاقصى و قبة الصخرة در قدس « 2 » واقع در فلسطين اشغالى ، از قديمىترين مساجد جامع جهان اسلام به شمار مىآيند . منابع تاريخى به خوبى گواهى مىدهند كه حلقه‌هاى درس به طور فعال در اين مساجد بر پا بود . در كنار آموزش قرآن و حديث و فقه ، شعر و ادبيات نيز رواج داشت . « 3 » استادان و دانش‌پژوهان هر روز در اين مساجد گرد مىآمدند و هر طالب علمى به دنبال حلقه مباحثات و مناظرات مورد علاقه‌اش مىرفت . گاه نيز در روزهاى خاصى از ماه در مساجد جامع انجمن علمى به صورت ويژه برگزار مىشد و در آنجا پژوهشگران ، از استادان صاحب‌نام بهره مىبردند . حكومت اسلامى مستقيماً استادان اين مراكز آموزشى را زير نظر داشت و گاه به آنها مقررى و يا امكانات رفاهى مىداد . براى نمونه در جامع اموى دمشق ، حلقه درسى بود كه استادان آن حقوق روزانه مىگرفتند . « 4 » با گذشت زمان و ازدياد مخاطبان مساجد و فزونى نيازهاى دانشجويان ، در كنار مسجد ضمن تأسيس و توسعه اماكن رفاهى و تجارى ، خيلى زود - به‌جز زوايا ، مكاتب و مدارس - كتابخانه‌هايى نيز شكل گرفت كه بخش منابع مطالعاتى را براى دانش‌پژوهان تأمين مىكرد . « 5 » استادان مذاهب مختلف چون مالكى و شافعى هريك در بخشى از مسجد پاى ستونى ويژه حلقه‌هاى درس خود را برقرار مىكردند . بدين‌رو « حلقه » يكى از شيوه‌هاى آموزشى شد ؛ به گونه‌اى كه معمولًا استادان روى يك تشك ، صندلى يا نيمكت مىنشستند و دانشجويان به صورت

--> ( 1 ) . ابن عبدالحكم ، فتوح مصر و أخبارها ، ص 181 و 188 و 189 . ( 2 ) . واقدى ، فتوح الشام ، ج 1 ، ص 220 . ( 3 ) . ابوالفرج اصفهانى ، الأغانى ، ج 3 ، ص 148 ، ج 15 ، ص 113 و ج 18 ، ص 79 ؛ احمد امين ، ضحىالاسلام ، ج 2 ، ص 52 و 53 و نيز بنگريد به : دائرة المعارف اسلامى ، ماده مسجد . ( 4 ) . احمد امين ، ظهر الاسلام ، ص 348 و 349 . ( 5 ) . بنگريد به : كريم مجتهدى و ديگران ، مدارس و دانشگاه‌هاى اسلامى و غربى در قرون وسطى ، ص 30 .