پرداختند و كتاب‌هاى پرشمارى را تأليف كردند . بهترين مساجد ، آموزشگاه‌ها و كتابخانه‌ها و مدارس علمىِ مناطق يادشده ، بدينان اختصاص يافت تا در آسودگى ضمن توليد و نشر انواع دانش به تربيت شاگرد نيز بپردازند . نهادهاى آموزشى در جهان اسلام 1 . مسجد نياز مسلمانان به داشتن مكانى براى عبادت و انجام فرايض مربوط به آن و كانونى براى گردهمايى سياسى ، فرهنگى و نظامى ، توجه آنان را به ساخت مسجد معطوف نمود . بنابراين ساخت مسجد از آغاز تنها براى عبادت نبود ، بلكه از چندسو جايگاه ويژه‌اى را در تمدن اسلامى به خود اختصاص داد . گزيده‌اى از نقش‌هاى متعدد مسجد بدين قرار است : نهاد دينى و عبادى ، نهاد اجتماعى ، نهاد دولتى ، پايگاه قضايى ، نهاد حسبه يا نهاد نظارت و رسيدگى به بازار ، نهاد جهاد و نهاد آموزشى . نخستين اقدام پيامبراكرم صلى الله عليه و آله در به دو ورود به محله قبا « 1 » و مدينه منوره در سال نخست هجرت ، ساختن مسجد براى انجام فرايض دينى و فعاليت‌هاى سياسى بود . « 2 » مسجد مدينه خيلى زود - به عنوان نخستين كانون سياسى و اجتماعى ، مركزيت صدور جهاد و گردهمايى فرهنگى - فعاليت جدّى خود را آغاز نمود . بعدها در عصر خلفا همين اقدام پيامبر صلى الله عليه و آله سرلوحه فاتحان اسلامى قرار گرفت و در سرزمين‌هاى فتح‌شده به نشانه پيروزى ، مساجدى بنا كردند . افزون بر فضيلت قدسى مسجدسازى ، از آنجا كه ساختمان مسجد بسيار ساده و بىتكلّف بود ، بنيان‌گزاران مساجد هرگز در بناى آن با مشكل جدى مواجه نبودند ، از اين رو معمولًا در يك شهر تعداد زيادى مسجد ساخته مىشد . يعقوبى ، مورخ شهير ايرانى شمار مساجد بغداد در قرن سوم هجرى را سى هزار مسجد مىداند . « 3 » حتى اگر بخشى از اين آمار ناشى از اغراق نويسنده باشد اما

--> ( 1 ) . قبا در نزديكى يثرب ، نخستين جايى بود كه پيامبر در آغاز هجرت در آن اقامت موقت گزيد تا على بن‌ابىطالب عليه السلام با فواطم ( فاطمه بنت اسد و فاطمه عليها السلام دخت پيامبر صلى الله عليه و آله ) به ايشان بپيوندد . ( بنگريد به : طبرى ، تاريخ الرسل و الملوك ، ترجمه پاينده ، ج 3 ، ص 919 و 920 . ) ( 2 ) . مقريزى ، المواعظ و الاعتبار بذكر الخطط و الآثار ، ج 4 ، ص 5 . ( 3 ) . يعقوبى ، البلدان ، ترجمه آيتى ، ص 21 .