راه‌اندازى و استمرار چنين مجالسى بسيار كوشيدند ، عمده موضوعات مورد مناظره ، فقه ، فلسفه ، صرف و نحو ، لغت و علوم دينى بود . يكى از دوره‌هايى كه بيشترين مناظرات علمى و مجالس وعظ و خطابه و گفتگو در آن رخ داد ، عصر مأمون ( 218 - 198 ق ) است . او مدت‌ها نزد ايرانيان در مرو تمرين خلافت و حكمرانى نمود . در تمامى اين دوره ، او مجالس مناظره مىآراست و دانشمندان علوم مختلف را براى مباحثه و مناظره علمى رو در روى يكديگر مىنشاند . بىگمان بازار داغ مناظرات و مجالس آزاد در اين دوره عامل مهمى براى تقويت بنيه فكرى و علمى جامعه و اعتلاى انديشه اسلامى به شمار مىرفت . از بهترين مجالس علمى عصر مأمون كه همه منابع اشاره بدان كرده‌اند ، مجالس امام رضا عليه السلام در طوس است ؛ « 1 » در اين مجالس علاوه بر آموزش ، مناظرات علمى نيز ميان امام عليه السلام و دانشمندان صورت مىگرفت و نتيجهء اين مناظرات پيروزى علمى مداوم امام عليه السلام بود . « 2 » در ادوار بعدى كم شدن اين مناظرات و يا حتى انحصارى شدن آنها موجب ركود بازار علمى را فراهم آورد . اهتمام خلفاى دوره اول عباسى ( 218 - 132 ه . ق ) به تأسيس مساجد جامع ، مكاتب و مدارس طراز اول و حتى راه‌اندازى كتابخانه و نمايشگاه‌هاى كتاب روزبه‌روز بر رونق علمى جامعه اسلامى افزود . همين رونق كتاب و كتابخوانى ، بنيهء فرهنگى جامعه را تقويت نمود و قرن‌ها زمينه مفاخرات اسلامى را موجب شد . البته زمانى اين توسعه فرهنگى به اوج خود رسيد كه حكومت‌هاى هم‌عرض و مقارن چون خلفاى فاطمى در مصر و يا حكمرانان اموى در اندلس و امراى تحت امر عباسيان در ايران و شمال آفريقا ، به رقابت علمى برخاستند . اين حكومت‌ها با برخوردارى از وزرا و مستشارانى كارآمد ، به ترويج دانش و فرهنگ اسلامى پرداختند . آنها با رقابت در دعوت سرآمدان علم و فضيلت به دربار خويش مىكوشيدند تا اعتبار فرهنگى لازم را براى حكومت خويش به دست آورند . با آغاز اين رقابت ، درخشان‌ترين شهرهاى جهان اسلام چون مرو ، بخارا ، بلخ ، سمرقند ، نيشابور ، رى ، بغداد ، بصره ، دمشق ، قاهره ، قرطبه و قيروان شاهد رونق علمى ، ادبى و مجمع اهل فضل و دانش شد . « 3 » نوابغ بزرگ جهان اسلام در سايه‌سار امنيت و رفاه به توليد علم

--> ( 1 ) . شيخ صدوق ، عيون اخبار الرضا عليه السلام ، ترجمه محمدتقى اصفهانى ( آقا نجفى ) ، ص 102 . ( 2 ) . على محمد على دُخيل ، أئمتنا روائع من حياة الأئمة الإثنى عشر ، ج 2 ، ص 111 و 112 . ( 3 ) . آلوسى ، بلوغ الارب فى معرفة احوال العرب ، ج 1 ، ص 180 ؛ شلبى ، تاريخ آموزش در اسلام ، ترجمه ساكت ، ص 13 .