اصفهان ، رى ، شيراز ، كرمان ، همدان و گرگان « 1 » از مراكز پررونق علم و ادب ايران به شمار مىآمدند . « 2 » در بيشتر اين شهرها مسجد ، دارالعلم ، كتابخانه و گاه رصدخانه‌اى تأسيس شد . فعاليت‌هاى علمى با داير بودن كلاس‌هاى درس در اين مراكز ادامه يافت و باعث جذب دانش‌پژوهان بسيارى از ديگر نقاط جهان اسلام شد . يكى از پديده‌هاى آموزشى كه از ادوار پيشين به طبقه اشراف عباسى تسرى يافته بود ، موضوع معلمان خصوصى ، يا همان مؤدبان بود . در اين دوره همچنان آموزش بزرگ‌زادگان به عنوان رسمى معمول جارى بود و كلاس‌هاى درس خصوصى در كاخ‌ها و قصرها بر پا مىشد . خلفا و امرا و اغنيا براى فرزندان خود مؤدِبان برجسته‌اى را به خدمت مىگرفتند « 3 » و هزينه و امكانات خوبى به آنها مىدادند . اين‌گونه آموزش از همان سنين طفوليت آغاز مىشد و كودك تحت نظارت مؤدِب مراحل رشد علمى خود را سپرى مىكرد . منصور خليفه دوم عباسى ( 158 - 136 ق ) براى تعليم فرزندش مهدى بهترين مؤدِب عصر ( مفضل صبى ) را استخدام نمود . « 4 » مربى هارون الرشيد ( 193 - 170 ق ) نيز يحيى بن خالد برمكى بود . « 5 » وى كه بعدها به منصب وزارت هارون منصوب شد ، تمامى تلاش خود را براى تربيت خليفه - آن هم مطابق با فرهنگ ايرانى - به‌كار گرفت . هارون مربيان برجستهء ديگرى را براى تربيت فرزندانش امين و مأمون برگزيد . مربى امين كسى نبود جز على بن حمزه كسايى ، « 6 » دستوردانِ شهير ايرانى ، و مؤدِب مأمون نيز ابومحمد يزيدى « 7 » و فضل بن سهل ايرانى بود كه بعدها به مقام وزارت او نايل آمد . « 8 » افزون بر اين ، فضاى پرتكاپوى نيمه دوم قرن دوم تا چهارم هجرى شرايط بسيار خوبى را بر مراكز علمى حكمفرما كرد ؛ چنان كه مجالس مناظره علمى از ايوان و رواق‌هاى مساجد فراتر رفت و به قصرها و تالارها نيز راه يافت . خلفاى عباسى در رقابت با ساير مراكز علمى جهان اسلام ، در

--> ( 1 ) . عبدالرحيم غنيمه ، تاريخ دانشگاه‌هاى بزرگ اسلامى ، ترجمه نورالله كسايى ، ص 13 . ( 2 ) . آلوسى ، بلوغ الارب فى معرفة احوال العرب ، ج 1 ، ص 180 . ( 3 ) . احمد امين ، ضحى الاسلام ، ج 2 ، ص 54 . ( 4 ) . حسن ابراهيم حسن ، تاريخ الاسلام السياسى و الدينى و الاجتماعى ، ج 2 ، ص 40 . ( 5 ) . زركلى ، الاعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء ، ج 8 ، ص 128 . ( 6 ) . سمعانى ، الأنساب ، ج 1 ، ص 124 . ( 7 ) . محمد بن على ابن العمرانى ، الانباء فى تاريخ الخلفاء ، تحقيق قاسم السامرائى ، ص 273 . ( 8 ) . ابن خلّكان ، وفيات الأعيان و انباء ابناء الزمان ، ج 1 ، ص 469 .