يكى از اقدامات مهمى كه در دوره عباسيان سبب اعتلاى تمدن اسلامى شد ، تأسيس كانون‌هاى علمى عمومى و خصوصى بود كه نقش مهمى در روند رو به رشد جامعه علمى ايفا نمود . از مهم‌ترين ادوار تاريخى حيات علمى جامعه اسلامى كه با هدف ارتقاى آموزش و تعميق مبادى علمى تحقق يافت ، تأسيس مهم‌ترين و نخستين مركز علمى - آموزشى بزرگ عصر عباسى ، « بيت‌الحكمه » بغداد است . با راه‌اندازى اين مركز ، عالمان و دانشمندان بىشمارى براى رونق بخشيدن به آن دعوت شدند . به ويژه با حضور دانشوران ايرانى و انتقال مواريث جندىشاپور به آنجا بيت‌الحكمه در جهان علم جايگاهى بس ممتاز يافت . دانش‌پژوهان بسيارى براى كسب علم و معرفت به آنجا عزيمت كردند كه در نتيجه آن ، علم پزشكى ، نجوم ، رياضى و حتى زبان و ادبيات عربى متحول شد . كانون‌هاى علمى چون كتابخانه و رصدخانه‌اى بزرگ به بيت‌الحكمه ملحق گرديد كه هزينه‌هاى گزاف آن را حكومت اسلامى مىپرداخت . در اين عصر با توجه به هجوم انديشه‌هاى نوافلاطونى و ارسطويى از يك‌سو ، و موافقت خلفا با نقل و نگارش حديث به همراه اهتمام ائمه شيعه به تفسير و حديث از ديگر سو ، بازار مباحثات و مناظرات علمى داغ‌تر شد . رويكرد مسلمانان به قرآن و حديث ، وضعيت جديدى را در جامعه به وجود آورد و توصيه‌هاى مؤكد قرآن به همراه تشويق‌هاى مستمر ائمه شيعه نيز مؤثر افتاد و اقبال علوم فزونى يافت . در اين ميان ، علم كلام جانى تازه گرفت و انديشمندان جامعه اسلامى را به چالش فراخواند . علم فقه و تفسير نيز در سايه عنايت ائمه شيعه عليهم السلام راه ترقى را به شدّت پيمود و علوم ديگرى چون علم حديث ، تاريخ ، جغرافيا ، علم‌الأنساب و به تبع آن علم‌الرجال رشد يافت . در اين شرايط نهاد آموزش از رواق مساجد ، به عرصه‌هاى نوينى سوق داده شد و مدارس تعليمى و مكتب‌خانه‌هاى بزرگ يكى پس از ديگرى متناسب با ساختار شهرى توسعه يافت . كاخ‌هاى خلفا و حكمرانان اسلامى ، خانه‌هاى امامان شيعه عليهم السلام ، دانشمندان و فضلا و كتابخانه‌ها و كتاب‌فروشىها و حتى بازارها و محلات هر شهر ، مكان مناسبى براى داير نمودن كلاس‌هاى درس بود . اين روند با روى كار آمدن سلسله‌هاى كوچك و بزرگ و مستقل يا نيمه‌مستقل اسلامى در سرزمين‌هاى تابعه سرعت بيشترى يافت و نهادهاى آموزشى در سرزمين‌هاى اسلامى اشكال متنوعى به خود گرفت . برخى از حكومت‌هاى محلى با برخوردارى از وزيران صاحب‌ذوق و ادب‌پرور به ترويج دانش و فرهنگ بومى خود پرداختند . در اين ميان ، حكمرانان و ولايت‌داران ايرانى گوى سبقت را از رقيبان خود در مصر و اندلس ربودند . شهرهاى مهمى چون نيشابور ، هرات ، مرو ،