افزود . اين سياست كه به ظاهر با هدف عدم‌امتزاج حديث با آيات الهى اجرا شد ، مانع از نقل حديث توسط صحابه گرديد و بدين‌رو بخش فعالى از جامعه منزوى شد و يكى از داغ‌ترين مباحث علمى كه ممكن بود جامعه را به گفتمان ، استدلال و عقلانيت وادارد ، به تعطيلى كشيده شد ؛ تأكيد بر ابعاد تعبدى قرآن و عدم پرداختن به تفسير آيات الهى ، جريان مناقشات علمى را با ركود مواجه مىكرد . البته دل‌مشغولى مسلمانان به جنگ‌هاى ردّه و فتوحات اسلامى كه نخستين مراحل آن آغاز شده بود نيز از سويى به تأخير در انگيزش نياز آنها به علم‌آموزى دامن مىزد . در عصر عمر بن خطاب ( 13 - 23 ه . ق ) ، دومين خليفه اسلامى همچنان همان سياست‌هاى خليفه نخست پىگيرى شد ؛ با اين تفاوت كه به دليل وسعت فتوحات اسلامى ، سرزمين‌هاى تحت نفوذ فزونى يافت و انبوه غنايم جنگى به جامعه اسلامى سرازير گرديد . در پى همين افزايش سرمايه ، خليفه به ناگزير براى ثبت‌نام از مستمرى بگيران بيت‌المال و سر و سامان‌دادن به اوضاع خطير مالى ، ديوان اقتصادى و بيت‌المال را تأسيس كرد . در پى اين سياست ، نخستين ايرانى « 1 » به دربار خلافت اسلامى راه يافت و به تدوين چنين ديوانى مبادرت نمود . « 2 » با تشكيل اين ديوان نياز به كارمندان باسواد بيشتر شد و از سويى آموزش همگانى در كنار تعاليم مبانى دينى فزونى يافت . در مساجد نوبنياد در سرزمين‌هاى فتح‌شده آموزش زبان عربى براى خواندن و فهم آيات قرآن آغاز گرديد و بسيارى از صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله به جاى شركت در جهاد به تعليم نوآموزان و فراگيران پرداختند . مساجد شهرهاى مهم كوفه ، بصره ، حيره و مداين تأسيس گرديد و به فرمان خليفه دوم ، برخى از صحابه پيامبراكرم صلى الله عليه و آله مأمور اقامه نماز و آموزش قرآن و مسائل دينى در اين مساجد شدند . « 3 » دوره خلافت عثمان بن عفان ( 23 - 35 ه . ق ) در حالى سپرى شد كه توسعه ارضى تمدن اسلامى رو به فزونى نهاده بود ، اما هنوز جامعه به روش‌هاى آموزشى مدرسه‌اى و يا تعليم و تربيت مستقيم روى نياورده بود ، مگر در به‌كارگيرى عده‌اى از صحابهء صاحب فن نگارش براى

--> ( 1 ) . ابن طقطقى ، تاريخ فخرى در آداب ملك‌دارى و دولت‌هاى اسلامى ، ترجمه گلپايگانى ، ص 113 و 114 ؛ ماوردى ، الاحكام السلطانية و الولايات الدينية ، ص 191 ؛ قاضى ابويوسف ، الخراج ، ص 32 . ( 2 ) . بنگريد به : محمد محمدى ، « سرگذشت هرمزان و شرح نخستين آشنايى اعراب مسلمان با نظام‌ديوانى ايران » ، مجله مقالات و بررسيها ، شماره 12 / 9 ، ص 19 و 20 . ( 3 ) . بنگريد به : بلاذرى ، فتوح البلدان ، ص 267 - 189 .