رونويسى مجدد قرآن كه اين امر خود به‌تنهايى از اهميت ويژه‌اى برخوردار است . دورهء كوتاه خلافت امام على عليه السلام ( 35 - 40 ه . ق ) توأم با انجام اصلاحات سياسى ، اجتماعى ، فرهنگى و اقتصادى بود . ابعاد وسيع اين اصلاحات بنيادين را مىتوان در اين جمله كوتاه جستجو نمود : خدايا تو مىدانى هدف ما از حكومت به دست آوردن سلطنت و ثروت نبود بلكه مىخواهيم نشانه‌هاى دين تو را در جايگاه خويش باز گردانيم و شهرهاى تو را اصلاح و سامان بخشيم تا بندگان ستم‌ديده‌ات در امنيت و آسايش زندگى كنند و دستورات فراموش‌شده تو برپا گردد . « 1 » اين اصلاحات اساسى در جامعه با مقاومت‌هايى رو به رو شد كه در نهايت به سه جنگ داخلى جمل ، صفين و نهروان منجر شد . بدين ترتيب وجود مشكلاتى چون اوضاع آشفته داخلى جامعه اسلامى ، درگيرى خلافت اسلامى در سه جنگ يادشده ، عدم بلوغ ذهنى و فزونى دانش جامعه و نيز كوتاهىِ مدتِ خلافت امام على عليه السلام ، موجب شد ، « 2 » سياست امام در نحوه اداره مراكز تعليمى و چگونگى آنها در هاله‌اى از ابهام قرار گيرد . اما ساخت و تجهيز مساجد تازه‌تأسيس كوفه و بصره كه در نزديكى مرزهاى ايران قرار داشت ، خيلى زود محل توجه و مركز تجمع ايرانيانى شد كه در دوره‌هاى بعد با شوق بسيار به تعليم و تعلم پرداختند . در سرلوحه مباحث آموزشى ايشان زبان عربى قرار داشت كه همان زبان قرآن بود . با انتقال مركز خلافت از مدينه به كوفه توسط امام على عليه السلام بر رونق اين مناطق افزوده شد . « 3 » خطبه‌هاى فصيح و پرمايه امام عليه السلام در مسجد كوفه بعدها دست‌مايه‌اى شد براى دانشوران عرصه علم صرف و نحو كه از اين دو شهر برخاستند و دو مكتب بصرى و كوفى را پديد آوردند . گفتار تحريك‌كننده‌اى چون « سَلُونِى قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِى » « 4 » كه مىتوانست عقلانيت مسلمانان را به

--> ( 1 ) . نهج‌البلاغه ، خطبه 131 . ( 2 ) . براى اطلاع از اوضاع عمومى جامعه اسلامى در اين عصر ببينيد : ابن‌هلال ثقفى ، الغارات ، ترجمه‌آيتى ، ص 49 - 27 ؛ يعقوبى ، تاريخ اليعقوبى ، ج 2 ، ص 121 - 74 . ( 3 ) . بنگريد به : ابن خلدون ، مقدمه ، ص 833 . ( 4 ) . نهج‌البلاغه ، خطبه 189 و نيز بنگريد به : خطبه 93 .