قراردادها و اسناد دو يا چندجانبه ميان مسلمانان و اهل‌ذمه و اعلان جنگ و جهاد ، عقد صلح و ثبت مراودات و جز اينها ، پيامبراكرم صلى الله عليه و آله را بر آن داشت تا بيش از پيش به رفع مشكل بىسوادى بينديشد . اين در حالى بود كه قرآن به شدّت از مسلمانان مىخواست تا امور اقتصادى را بدون اسناد كتبى انجام ندهند . « 1 » همين تأكيد پيام آشكارى براى توجه‌دادن جامعه اسلامى به امر فراگيرى دانش و كاربرد آن در همه زمينه‌ها بود . بر پايه اين نياز همگانى ، از پايگاه مسجد براى آغاز حركت نوبنياد اسلامى استفاده شد و اولين كلاس‌هاى درس و فراگيرى را در آنجا بر پا نمودند . فضاى پر نشاط كسب علم ، فراگيران را واداشت تا از همه امكانات جامعه نوپاى اسلامى بهره گيرند و حتى خانه معلمان مسلمان مكانى براى يادگيرى اصول دين و يا حفظ كردن قرآن شد . « 2 » از اين پس استفاده از اهل‌كتاب و يا مشركان باسواد در امر آموزش متداول شد . « 3 » با بالا گرفتن نياز روزافزون به دانش‌افزايى ، پيامبراكرم صلى الله عليه و آله در اقدامى بىسابقه اعلام كرد : اسيران دربندشدهء جنگ بدر كه استطاعت پرداخت حداقلِ سر بَهاى آزادى را ندارند ، اما توانايى خواندن و نوشتن را دارند ، مىتوانند به ده نفر از مسلمانان انصار خواندن و نوشتن بياموزند و سپس آزاد شوند . « 4 » حال پرسش اساسى مطرح مىشود كه آيا اين معلمان به نوآموزان قرآن مىآموختند ، يا اينكه دروس ديگرى براى آموزش در نظر مىگرفتند ؟ بىگمان ذميان و يا اسراى مشرك هيچ‌گونه پيوندى با قرآن و يا دين اسلام نداشتند ، « 5 » ازاين‌رو مهم‌ترين وظيفه ايشان تنها ياد دادن مهارت خواندن و فن نوشتن بود . هريك از مسلمانانى كه در اين دو امر مهارت مىيافت ، مىتوانست موضوعات درسى ديگرى چون خواندن و يا كتابت قرآن و ثبت وحى الهى را آموزش دهد . بنابراين معلمان ذمى و يا باسوادان مشرك ، آموزگاران مرحله

--> ( 1 ) . آل‌عمران ( 3 ) : 282 . ( 2 ) . شلبى ، تاريخ آموزش در اسلام از آغاز تا فروپاشى ايّوبيان در مصر ، ترجمه ساكت ، ص 42 . ( 3 ) . بنگريد به : محمد ابراهيم آيتى ، تاريخ پيامبر اسلام محمد صلى الله عليه و آله ، ص 226 . ( 4 ) . مبرد ، الكامل ، ص 388 . ( 5 ) . بنگريد به : شلبى ، تاريخ آموزش در اسلام از آغاز تا فروپاشى ايّوبيان در مصر ، ترجمه ساكت ، ص 44 - 42 .