بغداد صادر شد . به دليل ارزش و اعتبار كاغذ در ميان خطاطان و نساخان و همچنين سبكى و كم‌حجمى آن و سهولت نگارش بر روى آنها ، تا مدت‌ها رقابت شديدى ميان محصول نورسيده با بردىهاى مصرى ( پاپيروس ) و پوست و چرم‌هاى دباغىشده وجود داشت . سرانجام با راه‌اندازى كارگاه‌هاى كاغذسازى در بغداد - كه به همت يحيى بن خالد برمكى صورت گرفت « 1 » و با تأسيس مراكز مشابهى در دمشق - « 2 » اين رقابت پايان يافت و كاغذ به عنوان بهترين ماده نوشتارى و بدون رقيب شناخته شد . از اين پس نقطه عطفى در تاريخ كتاب‌آرايى و نسخه‌بردارى پديد آمد . رواج كاغذ بر شمار كتاب‌هاى خطى و نسخه‌هاى خطى ترجمه‌شده افزود . رقابت بر سر جستجوى خطاطان و وراقان ( كاغذسازان ) ميان خلفا و درباريان و دولتمردان ، عصر زرين كاغذگرى را رقم زد ؛ « 3 » تلاشى كه نتيجه آن افزايش نسخه‌هاىخطى ، رونق كتابخانه‌هاى دولتى ، شخصى و توسعه مدارس علمى بود . 17 . با رواج صنعت كاغذ و رونق كار ترجمه ، مشاغل جديد و پردرآمدى چون كاغذسازى ( وراقى ) ، نساخى ، صحافى و كتاب‌آرايى و مشاغل وابسته به آنها چون تجليد و تذهيب ايجاد گرديد و اين امر فراوانى كتاب ، رونق كتابخانه‌ها و تجارت پر سود آن را در پى داشت . 18 . ارج و منزلت شغل معلمى و ارزش‌قائل‌شدن براى مقام معلم ، يكى ديگر از نتايج نهضت ترجمه بود ؛ چه پيش‌تر اين شغل از مشاغل پست به شمار مىآمد . « 4 » 19 . آغاز عصر روشنگرى اذهان و به دنبال آن وسعت افق فكرى مسلمانان در سايه تحقيق ، تأليف ، انتشار كتاب و افتتاح كتابخانه‌هاى عمومى در كنار اماكن پرترددى چون بازار و مساجد جامع . 20 . از نتايج منفى اين نهضت ، انحصار علم و فن ترجمه در دست خاندان‌هاى مشهور بود . اگرچه انعكاس اين انحصار در علم پزشكى بيشتر بود ، چنان كه اطلاعات و آمار موجود در

--> ( 1 ) . ابن خلدون ، مقدمه ، 421 و 422 . ( 2 ) . روزگارى دراز دمشق توليدكننده بهترين نوع كاغذ بود كه با عنوان كاغذ دمشقى به دورترين نقاط صادر مىشد . ( الكساندر استيچويچ ، كتاب در پويه تاريخ ، ترجمه رضا آژير و حميدرضا شفيعى ، ص 274 . ) ( 3 ) . همان ، ص 275 . ( 4 ) . جاحظ ، البيان و التبيين ، ج 1 ، ص 171 .