اسحاق ، « 1 » عيسى بن ابراهيم ، « 2 » يحيى بن ابىمنصور ، « 3 » يوحنا بن بطريق ، « 4 » خاندان خوارزمى ، « 5 » و حجاج بن يوسف بن مطر . « 6 » دوره سوم : اين دوره كه از سال 300 هجرى آغاز مىشود و تا نيمه اول قرن چهارم هجرى ادامه مىيابد ، به‌رغم تلاش‌هاى نخبگان بلندمرتبه فن ترجمه ، عصر افول نهضت علمى مسلمانان به شمار مىآيد . بىتوجهى خلفاى اين عصر به علوم ، ضعف عمده دستگاه خلافت اسلامى به دليل رشد مخالفان و معارضان دربار عباسى ، رقابت نخبگان سياسى و كم‌شدن اعتبار بيت‌الحكمه بغداد ، از جمله عوامل ركود علمى اين دوره است . از سوى ديگر ، دامنه جريان نهضت علمى به ساير ممالك تابعه خلافت اسلامى كشيده شد و با كم‌رنگ شدن نقش فرهنگى بيت‌الحكمه و مهاجرت سرآمدان علم و دانش به ديگر نقاط ، رونق ديرينهء بيت‌الحكمه به ساير مراكز علمى جهان اسلام انتقال يافت و كتابخانه‌هاى آنها رونقى تازه گرفت ، از جمله كتابخانه فاطميان در مصر ، « 7 » كتابخانه‌هاى متعلق به سامانيان و آل بويه در ايران و يا كتابخانه‌هاى اندلس « 8 » كه ضمن جذب

--> ( 1 ) . وى ملقب به ابوزيد العبادى و از نسطوريان مقيم بغداد بود كه در علم پزشكى و فن ترجمه همتايىنداشت . او همچنين از شاگردان يوحنا بن ماسويه بود . ( ابن جلجل ، طبقات الاطباء و الحكماء ، ص 65 . ) ( 2 ) . او از شاگردان و دانش‌آموختگان مكتب حنين است كه افزون بر ترجمه ، كتاب‌هاى بسيارى نيز تاليف كرده است . ( ابن‌نديم ، الفهرست ، ص 359 ؛ ابن ابىاصيبعه ، عيون‌الانباء فى طبقات الاطباء ، ص 204 . ) ( 3 ) . وى منجمى فاضل و جليل‌القدر بود و در دربار مأمون تقرب و تقدّمى خاص داشت ؛ تا جايى كه مأمون او را به رصد ستارگان و راه‌اندازى رصدخانه‌اى مجهز مأمور كرد . ( قفطى ، تاريخ الحكماء ، ترجمه بهمن دارايى ، ص 487 و 488 ؛ ابن نديم ، الفهرست ، ص 326 ؛ ابن عبرى ، تاريخ مختصر الدول ، ص 137 . ) ( 4 ) . او از مترجمان نامدار و پر كار دربار مأمون بود كه به دليل تسلط بر زبان يونانى و آگاهى از رموز فن ترجمه ، كتاب‌هاى بسيارى را به عربى ترجمه نمود و تا مدت‌ها رئيس دارالترجمه مأمون بود . ( قفطى ، تاريخ الحكماء ، ترجمه بهمن دارايى ، ص 488 . ) ( 5 ) . محمد ، احمد و حسن فرزندان موسى بن شاكر هستند كه در تاريخ علم به بنىالمنجم مشهورند . ( همان ، ص 590 . ) ( 6 ) . از نخستين مترجمان دربار عباسيان است كه موفق شد كتاب مجسطى بطلميوس ، مرآة ارسطو و اصول اقليدس را ترجمه كند . ( 7 ) . مقريزى ، المواعظ و الاعتبار بذكر الخطط و الآثار ، ج 2 ، ص 292 - 290 . ( 8 ) . تلمسانى ، نفح الطيب فى غصن الاندلس الرطيب ، ج 1 ، ص 386 .