زهرا اسلامى فرد
95
تاريخ فرهنگ و تمدن اسلام ( فارسي )
با بعثت پيامبر اسلام ( ص ) و نزول قرآنكريم و تغيير بنيادهاى فكرى و فرهنگى ، شعر و نثر و خطابه ، حيات جديدى را آغاز كرد . قرآن كه خود در اوج فصاحت و بلاغت بود ، تحسين و اعجاب ادباى آن زمان را برانگيخت و از سويى سخنان پيامبر ( ص ) نيز با مضامين تازهاى كه داشت ، بهشدت مورد توجه قرار گرفت و بدينسان ادبيات اسلامى پديد آمد . شاعران عصر پيامبر ( ص ) با الهام از روح اسلام ، آثار جديدى خلق نمودند و شعر و خطابه را نيز در خدمت اسلام و ارزشهاى آن قرار دادند . در كتابهاى سيره ، نام برخى از شاعران مسلمان عصر پيامبر و نمونههايى از شعرهاى آنان آمده است . براى مثال ، علامه مجلسى افرادى را بهعنوان شاعران پيامبر ( ص ) برمىشمرد : كعببن مالك ، حسانبن ثابت ، عبداللهبن رواحه ، نابغه جعدى ، كعببن زهير ، قيسبن صرمه ، ابنالزبعرى ، اميةبن صلت ، عباسبن مرداس ، طفيل الغنوى ، كعببن نمط ، مالكبن نمط ، مالكبن عوف ، قيسبن بحر ، عبداللهبن حرب ، ابودهبل جمحى و بحيربن ابىسلمى . « 1 » پس از رحلت پيامبر ( ص ) و شروع عصرى كه به عصر خلفاى راشدين معروف است ، ادبيات در قالب شعر و نثر و خطابه به حيات خود ادامه داد . تا زمان خلافت امامعلى ( ع ) ، مضامين ادبى بيشتر در تمجيد پيامبر ( ص ) ، تفاخر به اسلام و شرح فتوحات مسلمانان بود و همچنين درباره كسانى كه از اسلام بازگشته بودند . اما از خلافت امامعلى ( ع ) به بعد ، با توجه به درگيرىهايى كه ميان امت اسلامى بهوجود آمد و بنىاميه و خوارج در برابر حاكميت اسلام قد علم كردند ، شعر و نثر و خطابه حال و هواى ديگرى يافت . شاهكار بزرگ ادبى اين عصر و همه عصرها بعد از قرآن ، خطبهها ، نامهها و سخنان كوتاه اميرالمؤمنين على ( ع ) است كه بخشى از آنها را سيد رضى تحت عنوان نهجالبلاغه گردآورد . پس از شهادت امام ( ع ) و تثبيت حكومت بنىاميه و جانگرفتن خوارج از يكسو و در پى آن با وقوع حادثه خونبار كربلا و پيامدهاى آن از سوى ديگر ، ميدان براى شعر و ادب و
--> ( 1 ) . محمدباقر مجلسى بحارالانوار ، ج 22 ، ص 251 به بعد ؛ به نقل از : يعقوب جعفرى ، مسلمانان در بستر تاريخ ، ص 244 .