موضوع تأليفات متعددى به زبان‌هاى فارسى و تركى و بيشتر به زبان عربى برجاى مانده است . تحقيقات جغرافيايى در ميان دانشمندان مسلمان نه‌تنها شامل سرزمين‌هاى اندلس ، شمال آفريقا ، جنوب اروپا و قسمت‌هاى مختلف قاره آسيا مىشد ، بلكه اقيانوس هند و درياهاى مجاور آن را نيز دربرمىگرفت . مسلمانان مىتوانستند در قسمت‌هاى دور از كرانه درياها با كشتى سفر كنند و به همين‌روى بود كه فن كشتىرانى و نقشه‌نگارى را كه با اين‌گونه دريانوردى ارتباط داشت ، گسترش دادند . همچنين آنها اسطرلاب را براى كشتىرانى تكميل نمودند . جغرافيا در اسلام با علم نجوم پيوندى تنگاتنگ داشت . در رصدخانه‌ها به اندازه‌گيرىهاى جغرافيايى مىپرداختند كه از آن جمله تعيين طول قوس يك درجه و محاسبه طول و عرض بلد بود كه براى اين كار از چندين روش استفاده مىكردند . ابوريحان بيرونى را بنيان‌گذار علم مساحى و تسطيح مىشمارند . او مطالعات گسترده و منظمى درباره اندازه‌گيرى خصوصيات سطح زمين انجام داده است . مسائل جغرافيايى همچنين بحث در حركت احتمالى زمين را شامل مىشد كه كسانى همچون بيرونى در برخى از آثار خود بدان پرداخته‌اند . « 1 » جغرافىدانان مسلمان از كتاب بطلميوس بهره بسيار بردند و در واقع اين كتاب اساس علم جغرافيا در ميان مسلمانان شد . نخستين جغرافىدان مسلمان هشام‌بن محمد كلبى بوده كه در اوايل قرن سوم مىزيست . او به‌دليل تحقيقاتش در جزيرة العرب ، معروف است . پس از وى با جغرافيادان ديگرى نيز روبه‌روييم كه قديمىترين آنها محمدبن موسى خوارزمى ، رياضىدان و منجم مشهور است . او با تأليف كتاب صورة الارض خود اين علم را در ميان مسلمانان پىريخت . اين اثر ، هم از نظر متن و هم از لحاظ نقشه‌هايى كه ضميمه آن شده بود ، بر كتاب بطلميوس مزايايى دارد . كندى ، فيلسوف معروف قرن سوم جغرافىدان نيز بوده ؛ چنان كه رسالة فى الربع المسكون وى در همين باب است . يعقوبى مؤلف كتاب البلدان نيز از مورخان قرن سوم است . نويسندگانى چون كندى ، احمد سرخسى و ابن‌خرداذبه يك رشته تأليفات به نام المسالك و

--> ( 1 ) . سيد حسين نصر ، علم و تمدن در اسلام ، ص 88 - 86 .