الممالك ( / راه‌ها و كشورها ) دست يازيدند و در قرن بعد ديگرانى چون ابوزيد بلخى ، اسطخرى و ابن‌حوقل نيز آثارى مشابه و با همان نام نگاشتند . « 1 » در قرن چهارم افزون بر كتاب المسالك و الممالك ، كتاب‌هاى بزرگ جغرافيا نيز تأليف شد ؛ مانند دايرة المعارف بزرگ ابن‌رسته ، سفرنامه ابن‌فضلان ، صورالأقاليم ابوزيد بلخى ، احسن التقاسيم فى معرفه الاقاليم تأليف مقدسى و همچنين اولين كتاب فارسى در علم جغرافيا به‌نام حدود العالم كه مؤلف آن ناشناخته است . مهم‌ترين جغرافيادان اين دوره ابوالحسن مسعودى است كه بسيارى از آثارش از ميان رفته ، ولى كتاب مروج الذهب و معادن الجواهر او برجاى مانده كه درباره جغرافيا ، زمين‌شناسى و تاريخ طبيعى ، آگاهىهاى بسيارى به‌دست مىدهد . در قرن پنجم نيز ناصرخسرو ، فيلسوف و شاعر ايرانى ، سفرنامه خود را نوشت كه شامل اطلاعات جغرافيايى بسيارى درباره خاورميانه است . هم‌زمان با وى ، البكرى - قديمىترين جغرافىدان اندلسى - كتاب‌هاى المسالك و الممالك و معجم ما استعجم خويش را تأليف نمود . ابوريحان نيز چندين كتاب جغرافيايى نوشت كه شايد تحديد نهايات الأماكن در ميان آنها از همه مهم‌تر باشد . « 2 » قرن ششم با گزارش‌هاى سفرهاى دريايى و رهنامه‌ها همراه است كه دريانوردان نامدارى چون سهل‌بن أبان به نگارش آنها پرداخته‌اند . زهرى غرناطى كتاب جغرافياى خود را در همين دوره نگاشت . هم‌وطن وى ، مازنى نيز كتابى به نام المغرب عن بعض عجائب المغرب را به تحرير كشيد . ابن‌جبير يكى از معروف‌ترين جهانگردان مسلمان - كه او نيز همچون دو جغرافىدان پيشين از سرزمين اندلس برخاسته - در سياحت‌نامه خود كه رحله ابن‌جبير نام دارد ، اطلاعات جغرافيايى بسيارى پيش روى مىنهد . معروف‌ترين جغرافىدان اين قرن ، ابوعبدالله ادريسى نام دارد كه در شمال آفريقا مىزيسته است . وى را دايرة المعارف جغرافيايى مفصلى است به نام روض الانس و نزهة النفس كه

--> ( 1 ) . همان ، ص 88 و 89 . ( 2 ) . همان ، ص 89 و 90 .