ضدبطلميوسى پيدا كرد ؛ « 1 » آن‌گونه كه بسيارى از ستاره‌شناسان مسلمان در آراى نجومى بطلميوس ترديد كردند . ازجمله كسانى كه بر نظريات بطلميوس خرده گرفتند و خود نظريات جديدى به‌دست دادند ، مىتوان به ابن‌سينا ، خواجه نصيرالدين طوسى ، بطروجى اشبيلى ، ابن‌هيثم ، ابوريحان بيرونى ، ابن‌شاطر و مؤيدالدين عُرضى دمشقى اشاره كرد . ايرادات منجمان مسلمان بر نظريات نجومى بطلميوس ، مخالفت ستاره‌شناسان غربى ( در دوره رنسانس ) با نجوم كهنسال بطلميوسى را در پى آورد . « 2 » امروزه تقريباً ثابت شده است كه كپلر و كپرنيك پايه‌گذاران مهم‌ترين كشف نجومى عالم ، با عنوان مدل خورشيد مركزى منظومه شمسى در به‌دست دادن آراى خود ، از دانشمندان اسلامى به‌ويژه خواجه نصيرالدين طوسى تأثير پذيرفته‌اند . « 3 » ازجمله پيشرفت‌هاى نجوم در اسلام ، افزون بر اصلاحاتى كه در منظومه بطلميوسى صورت گرفت ، تهيه فهرست ستارگان يا زيج الغ‌بيگ است - كه نخستين جداول نجومى پس از زمان بطلميوس بوده - و ديگرى نيز جايگزين كردن جيب زاويه « 4 » به‌جاى وتر آن در محاسبات علم مثلثات . منجمان مسلمان ، منظومه اسكندرانيان را نيز از دو سو تغيير دادند : يكى آنكه فلك هشتم را كه بطلميوس فرض كرده بود ، حذف كردند و ديگرى نيز كه براى فلسفه علوم بيشتر اهميت داشت ، تغيير در ماهيت افلاك بود . از ميان مسائل مختلف نجوم ، آنچه بيشتر مورد توجه منجمان مسلمان بود ، بحث در ماهيت اجرام فلكى ، حركت سيارات و فاصله و بزرگى آنها بود كه به محاسبات مبتنى بر طرح‌هاى رياضى بستگى داشت . البته اينان به نجوم توصيفى نيز علاقه‌مند بودند كه بىشك گواه اين مدعا ، رصدهاى جديد آنها و همچنين تهيه زيج‌ها بود . « 5 » 3 . مكانيك علم مكانيك نزد مسلمانان به « علم الحيل » معروف است كه مراد از آن ، دانش يا شناخت ابزارها و وسايلى بود كه هر يك براى كارى ساخته شده بودند . مسلمانان در اين علم نظريات و ابتكاراتى دارند كه در كتاب‌هاى آنان درباره جراثقال و علم الحيل آمده است . يكى از اين آثار ، كتاب دايرة المعارف گونه مفاتيح‌العلوم است كه خوارزمى آن را نگاشته و در آن به‌تفصيل درباره اين علم بحث نموده و كاربرد اهرم و چرخ را تشريح كرده است . « 6 »

--> ( 1 ) . همان ، ص 174 و 175 . ( 2 ) . بنگريد به : همان ، ص 178 - 175 . ( 3 ) . علىاكبر ولايتى ، فرهنگ و تمدن اسلامى ، ص 42 . ( 4 ) . جيب ( Jeyb ) يا سينوس ( Sinus ) يكى از نسبت‌هاى مثلثاتى و يكى از خطوط مثلثاتى است . يونانيان از مزاياى استعمال جيب بىخبر بودند و در كارهاى خود وتر را به‌كار مىبردند ، و استعمال جيب به‌جاى وتر از خدمات بزرگ رياضيون هندى است . ( غلامحسين مصاحب ، دايرهءالمعارف فارسى ، ج 1 ، ص 781 . ) ( 5 ) . سيد حسين نصر ، علم و تمدن در اسلام ، ص 179 . ( 6 ) . يعقوب جعفرى ، مسلمانان در بستر تاريخ ، ص 193 .