است . تأليفات رياضى وى درواقع تلخيص و تحريرى از آثار استادان سلف بوده است كه بعدها در شاخه‌هاى مختلف علم رياضى به‌صورت متن‌هاى استانده ( استاندارد ) درآمد . به‌طور كلى از قرن سيزدهم هجرى به بعد ، نيروى پژوهش جامعه اسلامى تقريباً به‌صورت كاملى معطوف به مسائل عرفان و مابعدالطبيعه گرديد و رياضيات جز در موارد كاربرد آن در زندگى روزانه ، اساساً به‌عنوان نردبانى براى صعود به معقولات مابعدالطبيعى به‌كار گرفته شد . « 1 » در هر حال ، مسلمانان پيش از هر چيز نظريه اعداد را هم از لحاظ رياضى و هم از حيث مابعدالطبيعى تكميل كردند . آنان مفهوم عدد را به ماوراى آنچه يونانيان شناخته بودند ، گسترش دادند و همچنين روش‌هاى محاسبه عددى بهترى را طراحى كردند كه در قرن هشتم و نهم به اوج خود رسيد . مسلمانان در رشته‌هاى عددى و كسرهاى اعشارى و شاخه‌هاى مشابهى از رياضيات وابسته به عدد نيز كار كردند . آنها علم جبر را گستردند و به آن نظم و ترتيب علمى بخشيدند و پيوسته رشته ارتباط آن را با هندسه ، محفوظ نگاه داشتند . همچنين كارهاى يونانيان را در هندسه مسطحه و هندسه مجسمه ادامه دادند و سرانجام مثلثات مسطحه و مجسمه را تكميل نمودند و براى توابع مثلثاتى ، جدول‌هاى صحيحى فراهم آوردند و چند تابع مثلثاتى را نيز ابداع كردند . افزون بر اين ، با آنكه علم مثلثات از آغاز پيدايش همراه با علم نجوم رشد و گسترش يافته بود ، نخستين بار خواجه نصيرالدين طوسى در كتاب شكل القطاع آن را به كمال رساند و بدين‌ترتيب عنوانى مستقل يافت . « 2 » 2 . علم نجوم علم نجوم و ستاره‌شناسى با رياضيات ارتباطى تنگاتنگ دارد ، از اين‌رو غالب رياضىدان‌هاى اسلامى ، ستاره‌شناس نيز بوده‌اند . نجوم يا هيئت مانند بسيارى از علوم عقلى با ترجمه كتاب‌هاى يونانى ، هندى و ايرانى به زبان عربى ، به حوزه‌هاى علمى مسلمانان راه يافت . اهتمام مسلمانان به علم نجوم افزون بر ارتباط برخى از احكام اسلام با آن ( مانند نماز آيات ، حج ، شناخت قبله و تعيين ماه‌هاى حرام ) بيشتر از آن‌روست كه در قرآن و احاديث ، مطالعه در

--> ( 1 ) . سيدحسين نصر ، علم و تمدن در اسلام ، ص 150 و 151 . ( 2 ) . همان ، ص 151 .