سپرى نمود و در اين مسجد كه محل تدريس و تعليم بود ، به مراجعان پاسخ مىداد . پس از ايشان نيز بيشتر ائمه اطهار ( عليهم السلام ) در اين مسجد به نشر معارف و احكام الاهى پرداخته‌اند . مسجدالنبى تا اواخر دوران بنىاميه از رونق بسيارى برخوردار بود و مسلمانان از بلاد دور و نزديك بدانجا مىآمدند و پاسخ سئوالات علمى و فقهى خود را دريافت مىكردند . در اوايل سده دوم هجرى ، خلافت از بنىاميه به بنىعباس رسيد . در اين زمان فرصتى مناسب براى شيعه فراهم شد و كوفه در شرايطى كه مناسب براى تجمع و رفت‌وآمد شيعيان بود ، مركزيت يافت و از اين پس مسجد كوفه مركز علمى مسلمانان شد . با رونق يافتن مسجد كوفه تا حدى مسجد مدينه جايگاه پيشين خود را از دست داد ، ولى با وجود بسيارى از فقيهان ، مجالس تعليم و تدريس در اين مسجد همچنان داير بود . « 1 » امام‌صادق ( ع ) با توجه به فرصت سياسى به‌وجودآمده و با دريافتن نياز شديد جامعه و آمادگى زمينه اجتماعى ، نهضت علمى و فرهنگى پدرش را پى گرفت و مسجد كوفه را به دانشگاهى بزرگ بدل نمود . بدين‌سان ، ايشان در رشته‌هاى مختلف علوم عقلى و نقلى آن روز ، شاگردان سترگى همچون هشام‌بن حكم ، محمدبن مسلم ، ابان‌بن تغلب ، هشام‌بن سالم ، مؤمن طاق ، مفضل‌بن عمر و جابربن حيان را تربيت كرد كه شمار آنها را بالغ بر چهارهزار نفر نوشته‌اند . « 2 » هر يك از شاگردان امام‌صادق ( ع ) به‌عنوان شخصيت‌هاى بزرگ علمى ، خدمات ارزنده‌اى انجام دادند و در اين ميان گروهى نيز داراى آثار علمى و شاگردان متعددى بودند . براى نمونه ، هشام‌بن حكم « 3 » 31 جلد نگاشته و جابربن حيان نيز بيش از دويست جلد « 4 » اثر در زمينه‌هاى گوناگون به‌ويژه رشته‌هاى عقلى ، طبيعى و شيمى - كه در آن زمان كيميا خوانده مىشد - تصنيف كرد كه به همين دليل وى را پدر علم شيمى نام نهاده‌اند . كتاب‌هاى جابر به

--> ( 1 ) . سيد محسن امين ، اعيان الشيعه ، ص 103 . ( 2 ) . محمد بن محمد مفيد ( شيخ مفيد ) ، الارشاد ، ص 271 . ( 3 ) . سيد احمد صفايى ، هشام بن حكم مدافع حريم ولايت ، ص 19 . ( 4 ) . ابن‌نديم در كتاب الفهرست بيش از 220 جلد كتاب به جابر نسبت داده است . ( به نقل از سيد احمد صفايى ، هشام بن حكم مدافع حريم ولايت ، ص 19 . )