زبان‌هاى گوناگون اروپايى در قرون وسطى ترجمه شد و ديدگاه‌هايش چنان بسط يافت كه نويسندگان تاريخ علوم به عظمت از او ياد مىكنند . شاگردان امام‌صادق ( ع ) منحصر به شيعيان نبود ، بلكه از پيروان اهل‌سنت نيز از ايشان بهره‌مند مىشدند . پيشوايان مشهور اهل‌سنت ، بىواسطه يا با واسطه ، شاگرد آن حضرت بوده‌اند كه در رأس آنها ابوحنيفه قرار دارد كه دو سال شاگرد امام بوده است . « 1 » فلاسفه و شيفتگان به فلسفه نيز از مناطق دوردست در مجلس درس امام حاضر مىشدند . حسن بصرى ، مؤسس مكتب فلسفى بصره و واصل‌بن عطا بنيان‌گذار مذهب معتزله ، از شاگردان ايشان به‌شمار مىرفتند . « 2 » امام‌صادق ( ع ) هر يك از شاگردان خود را متناسب با قريحه‌اى كه داشتند ، تعليم مىداد ، ازاين‌رو هر يك از آنها در يك يا دو رشته از علوم - مانند حديث ، تفسير و علم كلام - تخصص مىيافتند . « 3 » در بيان گستردگى و عظمت دانشگاه امام‌صادق ( ع ) ، حسن‌بن علىبن زياد وشاء - كه از شاگردان امام رضا ( ع ) و از محدثان بزرگ بوده است - چنين مىگويد : در مسجد كوفه نهصد نفر استاد حديث مشاهده كردم كه جملگى از امام‌صادق ( ع ) حديث نقل مىكردند . « 4 » عظمت مسجد كوفه و تعداد كثير دانشجويان امام‌صادق ( ع ) ، منصور عباسى را چنان به‌وحشت افكند كه سبب شد فعاليت‌هاى علمى و فقهى شيعه را به‌شدت زير نظر گيرد . از همين‌رو ، شكوفايى اين حوزه علميه دوام چندانى نيافت ، اما فعاليت‌هاى شيعه تحت پيشوايى ائمه به‌ويژه امام‌صادق ( ع ) در فقه و ساير علوم ، زيربناى فقهى و علمى آينده شد . « 5 » مساجد بزرگ و معروف داراى كتابخانه ، در شهرهاى مهم اسلامى بسيار بودند كه يكى از آنها مسجد دمشق است . اين مسجد در زمان وليدبن عبدالملك و با هزينه بسيار گزافى بنا

--> ( 1 ) . اسد حيدر ، الامام الصادق و المذاهب الاربعه ، ج 4 ، ص 335 . ( 2 ) . عفيف البعلبكى ، مختصر تاريخ العرب ، ص 193 . ( 3 ) . مهدى پيشوايى ، سيره پيشوايان : نگرشى بر زندگانى اجتماعى ، سياسى و فرهنگى امامان معصوم ، ص 360 . ( 4 ) . احمدبن على نجاشى ، رجال النجاشى : فهرست اسماء مصنفى الشيعه ، ص 39 و 40 . ( 5 ) . فضل بن حسن طبرسى ، اعلام الورى باعلام الهدى ، ص 277 .