مراكز شكوفايى تبديل شد و از آنجا نيز فرهنگ اسلامى به فرانسه ، آلمان و ديگر سرزمين‌هاى اروپا راه يافت . « 1 » بدين ترتيب ، اسپانيا به يكى از مهم‌ترين پايگاه‌هاى آشنايى غرب با فرهنگ و تمدن اسلامى بدل گرديد . انتشار علوم اسلامى در اروپا بيشتر از طريق اسپانيا و ايتاليا بوده است ؛ چنان كه در سال 1130 ميلادى دارالترجمه‌اى در تولدو تحت رياست اسقف اعظم رايمند « 2 » تأسيس شد و اين مركز تمام كتاب‌هاى مشهور مسلمانان را از عربى به لاتين ترجمه نمود و بدين‌رو دريچه تازه‌اى به روى اروپاييان گشوده شد . گفتنى است ترجمه اين كتاب‌ها تا سده چهاردهم نيز ادامه يافت . در جريان ترجمه آثار مسلمانان به لاتين ، نه‌تنها آثار كسانى چون رازى ، ابن‌سينا و ابن‌رشد ترجمه شد ، بلكه كتاب‌هاى جالينوس ، ذيمقراطيس ، افلاطون ، ارسطو ، اقليدس ، ارشميدس و بطلميوس - كه مسلمانان ترجمه كرده بودند - به لاتين برگردانده شد چراكه اصل اين كتاب‌ها در طول ساليان از بين رفته بود و بدين ترتيب اروپاييان توانستند به تصنيفات قديم يونان نيز دست يابند . درواقع مىتوان تمام دنيا را مرهون مسلمانان دانست كه اين آثار و ذخاير گرانبها را از دستبرد حوادث حفظ نمودند . « 3 » برخى اروپاييان در بيانى غيرمنصفانه اذعان دارند كه مسلمانان فقط واسطه رسيدن فلسفه و علوم يونان به اروپا بوده‌اند ، بىآنكه در پايه‌گذارى اين علوم سهم مستقلى داشته باشند . اين در حالى است كه يونانيان خود دانش را از شرقىها برگرفتند . براى مثال ، دانش رياضى و نجوم طالس و فيثاغورس برگرفته از مصرىها و بابلىهاست . بنابراين مسلمانان از يك‌سو وارث علوم مشرق‌زمين كهن و واسطه رسيدن اين علوم به اروپا بوده و از سويى ديگر آن علوم را تصحيح كرده و بسط داده‌اند . به نظر مىرسد اروپا اغلب از روى عمد نكته اخير را ناديده مىانگارد و كار مسلمانان را تنها انتقال علوم مىداند .

--> ( 1 ) . هنرىاستيون لوكاس ، تاريخ تمدن : از كهن‌ترين روزگار تا سدهء ما ، ص 367 . ( 2 ) . Raymond . ( 3 ) . گوستاو لوبون ، تمدن اسلام و عرب ، ص 710 - 707 .