3 . ديوان بريد : اداره بريد از گذشته در ميان ايرانيان و روميان معمول بود و به نظر مىرسد مسلمانان طراحى اين ديوان را از ايرانيان يا روميان آموخته باشند . ديوان بريد از اين‌روى تأسيس شد كه خليفه با سرعت هرچه بيشتر از جريان كارهاى مأموران و ملازمان خود آگاهى يابد . « 1 » گفته مىشود نخستين‌بار در زمان معاويه ، ديوان بريد در جهان اسلام ( به پيشنهاد مأموران وى در عراق و مشاوران او در شام ) شكل گرفت ، ولى از نامه‌هاى امام‌على ( ع ) به كارگزاران خود - كه در نهج‌البلاغه آمده - چنين برمىآيد كه اين امر پيشينه طولانىترى داشته است و حتى مىتوان سابقه آن را در دوران رسالت در مدينه نيز پى گرفت . البته اينكه مورخان دراين‌باره معاويه را نخستين فرد مىدانند ، احتمالًا منظور اين باشد كه او چنين وظيفه‌اى را تحت عنوان خاصى به نام ديوان بريد تعريف كرد و پيش از آن تشكيلات مدونى وجود نداشته است . به هر روى ، اين ديوان به‌تدريج به يكى از عناصر مهم امنيتى سرزمين‌هاى اسلامى بدل گرديد و با توجه به اهميت خبردارشدن حكومت از رويدادهاى مختلف در گوشه و كنار سرزمين‌هاى اسلامى ، ديوان بريد به مرور زمان به‌عنوان دستگاه جاسوسى به‌صورت يكى از مهم‌ترين ستون‌هاى نگاهبانى از قلمرو سرزمين‌هاى اسلامى درآمد . از ديگر سو ، براى تسريع در امر خبررسانى و آگاه‌شدن از اتفاقات گوناگون ، دستگاه خلافت اسلامى به طراحى و ساخت شبكه گسترده‌اى از راه‌ها و همچنين برپايى كاروانسراهايى در نقاط مختلف پرداخت . در اين كاروانسراها همواره تعدادى اسب تيزرو و آماده وجود داشت تا به مجرد رسيدن پيكى از مسافت دور ، اسب تازه‌نفسى به او داده شود تا بىدرنگ راه خود را ادامه دهد . « 2 » 4 . ديوان بيت‌المال : اين ديوان در آغاز مكان خاصى براى نگاهدارى اموال منقولى بود كه از طريق جزيه يا خراج يا درآمدهاى ديگر به‌دست مىآمد و متعلق به تمام مسلمين بود . در دوران خلافت عمر ، بخشى از مسجدالنبى ( ص ) به اين امر اختصاص يافت و چند نفر نيز وظيفه نگاهبانى آن را برعهده گرفتند .

--> ( 1 ) . جرجى زيدان ، تاريخ تمدن اسلام ، ص 185 . ( 2 ) . دانشنامه جهان اسلام ، ج 3 ، ذيل « بريد » .