اين نهاد به‌تدريج به يكى از مهم‌ترين نهادهاى مالى و حكومتى اسلام بدل گرديد . درآمدهاى ديوان بيت‌المال به سه دسته « فيء » ، « غنيمت » و « صدقه » تقسيم مىشد كه موارد مصرف ، آن نخست تهيه نيازمندىهاى مردم و بالابردن سطح زندگى آنان بود و سپس تأمين حقوق رزمندگان اسلام و تهيه سلاح براى آنان ، تأمين معاش فقرا و همچنين آزادساختن اسرا . « 1 » 5 . ديوان جِيش : اين ديوان كه آن را « ديوان جُند » نيز مىخواندند ، شامل دو بخش بود : يكى « تقرير » كه به ارزيابى سپاهيان و تعيين زمان و مقدار اعطاى حقوق آنان مىپرداخت و ديگرى نيز « مقابله » نام داشت كه وظيفه‌اش بررسى اسناد و كنترل اسامى بود . هر يك از اين دو در ارتباط با انواع سپاهيان ، به دواير ديگرى نيز تقسيم مىشد ؛ مانند لشكريان خاصه ، لشكريان خدمتى و لشكريان مأمور نواحى . « 2 » 6 . ديوان اقطاع : اين ديوان موظف بود بر اداره زمين‌هاى حاصلخيز نظارت كند كه مركز خلافت براى كشت و كار در اختيار افراد قرار مىداد . 7 . ديوان عرض : درواقع دفترى بود كه اسامى سپاهيان را ثبت مىكرد تا در هنگام لزوم از سرنوشت آنان آگاه گردد . 8 . ديوان العمائر يا ديوان الأبنية المعموره : وظيفه اين ديوان بررسى عمر ساختمان‌هاى شهر و آبادان نگاه داشتن و يا بازسازى آنها بود . 9 . ديوان مظالم : اين ديوان به مانند نهاد دادگسترى امروز به شكايات و كيفرخواست‌هاى مردم رسيدگى مىكرد . مسئول و رئيس اين ديوان را قاضى مىناميدند و در مراتب بالاتر نيز قاضىالقضات قرار داشت . « 3 » 10 . ديوان خاتم : نامه‌هايى كه مىبايست خليفه امضا مىكرد ، پس از سير مراحل ادارى و كنترل ، به اين ديوان مىرسيد و با خاتم خليفه مهر مىشد . 11 . ديوان مصادرات : در اين ديوان اسناد و تعهدات مربوط به مصادره‌شدگان در دو نسخه ،

--> ( 1 ) . همان ، ج 4 ، ذيل « بيت‌المال » ؛ علىاكبر ولايتى ، فرهنگ و تمدن اسلامى ، ص 98 . ( 2 ) . آدام متز ، تمدن اسلامى در قرن پنجم هجرى يا رنسانس اسلامى ، ص 96 . ( 3 ) . علىاكبر ولايتى ، فرهنگ و تمدن اسلامى ، ص 98 و 99 .