درواقع از همين‌روست كه بيشتر فلاسفه اسلامى شيعه بوده‌اند . حيات فلسفى اسلامى را تنها شيعه حفظ كرده و اين را بىگمان مرهون پيشوايان خود است . به‌جز بيانات ائمه اطهار ( عليهم السلام ) درباره « عقايد » ، در ميان مؤلفان شيعى ، نخستين فردى كه درمورد « عقايد » به تأليف پرداخت ، علىبن اسماعيل‌بن ميثم تمار است . ميثم تمار نيز خود مردى خطيب‌و سخنور بوده ، از صاحبان سرّ اميرالمومنين ( ع ) به‌شمار مىرفته است . علىبن اسماعيل معاصر عمروبن عبيد و ابوالهذيل علاف - از متكلمان معروف نيمه اول قرن دوم - بوده است . در ميان اصحاب امام‌صادق ( ع ) نيز گروهىاند كه خود حضرت از آنها به « متكلم » ياد كرده است ؛ كسانى چون هشام‌بن حكم ، هشام‌بن سالم ، حُمران بن اعين ، ابوجعفر احوَل ( مؤمن الطاق ) و قيس‌بن ماصر . در ميان اين شاگردان ، امام‌صادق ( ع ) هشام را از ساير اصحابش بيشتر گرامى مىداشت و او را بالادست ديگران مىنشاند . همگان اتفاق نظر دارند كه اين برخورد امام ( ع ) تنها به‌دليل متكلم‌بودن وى بوده است . امام‌صادق ( ع ) با مقدم داشتن هشامِ متكلم بر ارباب فقه و حديث ، بر آن بوده است تا بحث‌هاى اعتقادى را پرقدرتر نشان دهد و كلام را فراتر از فقه و حديث بنشاند . بديهى است اين‌گونه رفتارهاى ائمهء اطهار ( عليهم السلام ) در ترويج علم كلام و در اينكه عقل شيعى از ابتدا عقل كلامى و فلسفى گردد ، تأثيرى بسزا داشته است . امام‌رضا ( ع ) نيز در مجلس مباحثه‌اى كه مأمون از متكلمان مذاهب تشكيل مىداد ، شركت مىكرد و به مباحثه مىپرداخت . فضل‌بن شاذان نيشابورى از اصحاب امام‌رضا ، امام‌جواد و امام‌هادى ( عليهم السلام ) نيز - كه قبرش در نيشابور است - فقيه ، محدث و متكلم بوده است و كتب زيادى در كلام از او نقل مىشود . خاندان نوبخت كه عموماً متكلم بوده‌اند ، بسيارند : از قبيل فضل‌بن ابىسهل‌بن نوبخت ، « 1 » برادرش اسحاق و دو پسرش اسماعيل و علىبن اسحاق و نواده‌اش ابوسهل نوبخت « 2 » و نيز حسن‌بن موسى نوبختى خواهرزاده اسماعيل‌بن على .

--> ( 1 ) . وى از مترجمان معروف فارسى به عربى به‌شمار مىرفت و در زمان هارون نيز در رأس كتابخانه معروف بيت‌الحكمه بود . ( 2 ) . او را شيخ المتكلمين لقب داده‌اند .