علمى مسلمانان ، انديشه‌هاى سطحى و ظاهرگرايى اشاعره سبب ركود علمى و عدم بازتوليد مباحث عقلى و فلسفى بر حوزه‌هاى علمى مسلمانان شد . طرح مباحث نو در حوزه كلام نظير جبر و تفويض ، امكان يا عدم‌امكان رؤيت خداوند ، جسميت خدا ، خلق قرآن ، عدل الهى و نيز جايگاه عقل در دين ، از مباحث مورد نزاع بين اشاعره و معتزله بود ؛ آن‌سان كه همه مذاهب اسلامى را وارد منازعه كرد . امام هادى عليه السلام با تشكيل جلسات علمى در گام نخست به تبيين انديشه صحيح و ناب اسلامى پرداخت تا آن را از افراط و تفريطها بپيرايد . وى در مرحله بعد به نقد و بررسى آراى انديشمندان به‌خصوص رهبران فكرى دو گروه اصلى درگير پرداخت ، از اين رو بيشتر تلاش علمى امام عليه السلام حول موضوعات مورد بحث و منازعه بوده است . امام عليه السلام افزون بر مناظرات علمى ، به تأليف مباحث مهم كلامى نيز پرداخت كه چند رساله و نامه از آن حضرت برجاى مانده است ؛ از جمله رساله‌اى مفصل دربارهء اعتقاد امامان شيعه در خصوص مسئله جبر و اختيار . حضرت عليه السلام در اين رساله با تمسك به آيات قرآن ، به شرح حديث منقول از امام صادق عليه السلام ( لاجبر و لاتفويض بل امرٌ بين الامرين ) همت گمارد ؛ رساله‌اى كه مبانى كلامى شيعه در خصوص جبر و تفويض به نيكى در آن بيان شده است . « 1 » احاديث مفصل ديگرى نيز از امام عليه السلام در همين‌باره روايت گشته « 2 » و نامه ديگرى از امام‌هادى عليه السلام در مورد اين‌گونه مسائل در پاسخ به سؤال مردم اهواز به تفصيل نگاشته شده كه در آن ايشان با استدلالى روشن به موضوع جبر و اختيار و تفويض پرداخته است . « 3 » از تلاش‌هاى علمى ديگر امام هادى عليه السلام مقابله با انديشه‌هاى غاليان بود كه در زمان ايشان رواج يافته بودند . آنان در اين دوره به نوعى اباحه‌گرى افراطى و حذف شريعت و همه حدود اخلاقى روى آورده بودند . « 4 » امام عليه السلام در پاسخ پرسش يكى از شيعيان در مورد ادعاهاى يكى از رهبران غلات به نام على بن حَسَكَه - كه سرآمد اباحه‌گرى بود و خود را به امام عليه السلام منتسب مىكرد و باعث گمراهى عده زيادى شد - مىنويسد : ابن‌حسكه - كه لعنت خدا بر او باد - دروغ گفته است ! من او را از دوستان و پيروان خود

--> ( 1 ) . بنگريد به : حسن بن على ( ابن شعبه حرّانى ) ، تحف العقول عن آل‌الرسول ، ص 356 - 338 . ( 2 ) . سعد بن عبداللّه اشعرى قمى ، مسند الامام الهادى عليه السلام ، تصحيح محمدجواد مشكور ، ص 28 و 29 . ( 3 ) . بنگريد به : مهدى پيشوايى ، سيره پيشوايان ، ص 230 . ( 4 ) . بنگريد به : همان .