ولايتعهدى را به امام واگذاشت تا به مردم نشان بدهد كه او دنياخواه است و بدين‌ترتيب موقعيت معنوى خود را پيش آنها از دست بدهد . « 1 » بدين‌رو مأمون تلاش كرد تا تقدس امام عليه السلام را در بين مردم خدشه‌دار نموده ، او را به دنياطلبى و رياست‌خواهى متهم كند . از اين رو ، برخى به امام در پذيرش مقام وليعهدى اعتراض نمودند كه امام در پاسخ آنان فرمود : « خدا مىداند كه من از اين امر چقدر كراهت داشتم » . « 2 » مواضع امام عليه السلام در مقابل مأمون عباسى در ماجراى ولايتعهدى و انتقال امام عليه السلام به دارالحكومه مرو ، تنها مأمون نمىتوانست فرمان براند و امام نيز فرمانبر او باشد . امام عليه السلام گرچه به ظاهر همانند امامان ديگر ، سياست تقيه پيش‌گرفت ، هيچ‌گاه بر سر اصل امامت و دين تن به تقيه نداد . حضرت عليه السلام با هوشمندى تمام از يك سو مخالفت خود را نسبت به انتقالش به مرو آشكار ساخت ، تا گمان برده نشود كه ايشان به رضايت خود به مرو مىرود . اصل آوردن امام به مرو براى مأمون پيروزى محسوب مىشد ، از اين رو امام تا آنجا كه مىتوانست با ابراز مخالفت ضمنى و آشكار ، اين پيروزى را به نوعى خدشه‌دار مىكرد . به هر روى ، با اصرارِ زياد مأمون و پس از دو ماه بحث و تهديد ، ولايتعهدى به امام عليه السلام تحميل شد و ايشان به اجبار پذيرفت . تهديد مأمون به كشتن امام عليه السلام خود دليلى روشن بر تحميلى بودن اين مسئوليت است . « 3 » با اين همه ، امام عليه السلام بسيار كوشيد تا مأمون به اهداف خود نرسد . اولين اقدام وى ، گرفتن اعتراف از عباسيان بود ، مبنى بر محق بودن اهل‌بيت عليهم السلام براى امامت ؛ امرى كه درست بر خلاف خواست مأمون بود . امام در يك سخنرانى براى استفاده از اين فرصت پيش‌آمده چنين فرمود : سپاس خداى را كه آنچه مردم از ما تباه كرده بودند ، حفظ فرمود و قدر و منزلت ما را كه پايين برده بودند ، رفعت بخشيد . هشتاد سال بر بالاى چوب‌هاى كفرْ ما را لعن و نفرين كردند ؛ فضايل ما را كتمان كردند و ثروت‌هاى زيادى در دروغ بستن به ما هزينه كردند ، ولى خداوند جز اعتلاى نام ما و آشكار شدن فضل ما را نخواست . « 4 »

--> ( 1 ) . همان ، ص 241 . ( 2 ) . همان ، ص 244 . ( 3 ) . بنگريد به : همان ، ج 2 ، ص 139 ؛ همو ، الأمالى ، ص 43 ؛ علّامه محمد تقى مجلسى ، بحار الأنوار ، تحقيق محمدباقر محمودى ، ج 49 ، ص 29 . ( 4 ) . ابوجعفر محمد بن على بن حسين بن بابويه قمى ، عيون اخبار الرضا عليه السلام ، ج 2 ، ص 162 .