برترى علمى و آگاهى و دانش وسيع امامان از علوم و معارف اسلامى و اسرار هستى - كه به الطاف و عنايت خداوندى است - از ويژگىهايى ممتاز و حتمى آنان است . اين ويژگى سبب تمايز امامان شيعه از رهبران فرقه و مذاهب مىشد ؛ چنان‌كه همگى آنان نيز بدان معترف بودند . پايه‌گذارى فرهنگ مكتوب امام صادق عليه السلام به‌منظور ماندگارى و انسجام‌بخشى به علوم اسلامى ، در فرصتى كه در اختيار شيعه و انديشمندان اسلامى قرار گرفت به فرهنگ‌سازى دينى و انتقال درست مواريث اسلامى به نسل‌ها و اعصار بعدى و همچنين به گسترش علوم و تشويق براى مكتوب نمودن و تدوين علوم مختلف پرداخت ؛ به ويژه اگر پيشينه علوم را از اين زاويه بررسى كنيم كه خلفا در دوره‌اى به‌شدت از مكتوب كردن احاديث پيامبر جلوگيرى مىكردند و سپس تا مدت‌ها اين فرهنگ در بين مسلمانان رواج داشت . اصلاح آسيب‌ها و عيوب فرهنگ مكتوب ، امرى تدريجى و نيازمند زمان بود . امام باقر عليه السلام با تأسيس حوزه آموزشى و بسط آموزش با كتاب اهتمام ورزيد و امام صادق عليه السلام نيز رسماً بدين جهت‌گيرى روىآورد كه علومْ مكتوب و تدوين گردند . در اين كار ابتدا خود برخى علوم را به صورت كتبى - از روى متنى - آموزش مىدادند و گاه نيز كتاب‌هاى معينى را تدريس مىكردند ؛ چنان‌كه زراره مىگويد : « امام باقر عليه السلام به حضرت صادق عليه السلام فرمود تا صحيفه را كه مورد ارث بود ، بر من بخواند » . « 1 » بر اثر همين اهتمام و تلاش امام صادق عليه السلام بود كه عالمانى از شاگردان او به تدوين رساله‌ها و كتب در مسائل مختلف علوم اسلامى پرداختند ؛ همانند محمد بن نعمان احول كه از بلندپايگان و شاگردان امام صادق عليه السلام و از اصحاب امام كاظم عليه السلام بود . وى صاحب چند اثر مكتوب از جمله : كتاب الامامة و كتاب الرد على المعتزلة فى امامة المفضول است . « 2 » امام عليه السلام با تمسك به آموزه‌هاى نبوى ( قيّدوا العلم ) به شاگردان و فرهيختگان شيعىاش توصيه مىكرد كه علم را مكتوب و تدوين نمايند . نيز خطاب به عالمان تأكيد داشت : « از نوشته‌هاى خود نگهدارى كنيد ؛ زيرا به‌زودى به آنها نيازمند مىشويد » . « 3 »

--> ( 1 ) . همان ، ج 4 ، ص 11 . ( 2 ) . شهرستانى ، الملل و النحل ، ج 1 ، ص 187 ؛ احمد بن على بن احمد نجاشى ، رجال النجاشى ، ص 228 . ( 3 ) . محمد بن حسن طوسى ، الامالى ، ص 95 .