است . حضرت در كنار تأسيس و بسط اين علوم ، به تربيت نخبگان و فرهيختگانى پرداخت كه هر يك در حوزه رفتار ، عمل ، علم و انديشه سرآمد و منشأ خدمات بسيار بوده و در پايه‌گذارى و توسعه جنبش فكرى تشيع به طور خاص و احياى تفكر و فرهنگ اسلامى به طور عام نقش بسزايى داشته‌اند . از جمله اين فرهيختگان و عالمان بزرگ مىتوان از زرارة بن اعين ، ممتازترين شاگرد امام باقر و امام صادق عليهما السلام نام برد . او از بزرگان علمى شيعه و از برجسته‌ترين متكلمان و محدثان شيعى ، يكى از رهبران بزرگ دينى در عراق و همچنين از تدوين‌كنندگان مكتب حقوقى شيعه به شمار مىآيد . محمد بن مسلم بن رياح الطائفى نيز از معتمدترين و موفق‌ترين شيعيان در عراق ، راوى هزاران حديث از امام باقر عليه السلام است . او در كنار علم حديث در حقوق و قضا نيز تبحر و دانش فراوان داشت . ابوبصير ليث البخترى فقيه بزرگ ، كميت بن زيد اسدى شاعر نامدار و ممتاز شيعى و نيز ابوحمزه ثمالى ، از فقيهان و محدثان و عارفان بزرگ شيعه ، از جمله تربيت‌شدگان امام‌اند . همچنين از محضرايشان ، ابوحنيفه از امامان فقهى اهل‌سنت و ده‌ها تن ديگر از عالمان اهل‌سنت بهره‌ها برده‌اند . « 1 » ب ) فعاليتهاى امام عليه السلام در عرصه سلبى امام عليه السلام در روزگارى مىزيست كه جريان‌ها ، انديشه‌ها و مسلك‌هاى مختلف اعم از فقهى ، سياسى و كلامى در حال رشد و گسترش بود و هريك خود را از انديشه اسلامى منتسب و منشعب مىدانستند و از سويى حكومتگرانْ خود را نيز به‌عنوان خليفه اسلامى معرفى مىكردند . در چنين اوضاعى ، امام افزون بر تبيين انديشه و رفتار اسلامى ، در مقابل اين جريانات انحرافى - كه به افراط و تفريط رفته بودند - مواضعى اتخاذ كرد كه در تنوير افكار نخبگان و رهبران بسيارى از مردم نقش مهمى داشت . او در برابر جريانى نظير غُلات كه در زمانه يأس‌آلود و متحير به امامان پناه آوردند ، سخت ايستاد . اينان در اثر سطحىنگرى و شدت ظلم حكّام و به دليل برجستگىهاى اخلاقى ، انسانى و دينى ممتاز در امامان شيعه ، براى آنان الوهيت قائل شدند . چنان‌كه گفتيم ، امام عليه السلام همچنين در مقابل گروه توجيه‌گرا اعم از قدريه و مرجئه كه مردم را به پذيرش وضع موجود و تن‌دادن به همه

--> ( 1 ) . شمس‌الدين ذهبى ، تذكرة الحفاظ ، ج 1 ، ص 124 .