سپاهى كه به مدينه فرستاده شد ، بيشتر آنها از موالى بودند . بسيارى از ايرانيان در سركوبى شورش اشراف عليه مختار نيز با وى همكارى داشتند . « 1 » موالى در دوره معاويه تعدادشان زياد بود ؛ به گونه‌اى كه وى از جمعيت آنان به وحشت افتاد و دستور داد عده‌اى از آنان را بكشند و بقيه را نيز به كار سخت وادارند . « 2 » اشراف كوفه كه بيشترْ هم‌پيمان معاويه و امويان بودند ، به دليل غرور و برترىطلبىشان مورد بغض و نفرت ايرانيان مقيم عراق بودند . به دليل همين رفتارهاى ناروا ، ايرانيان به سوى مختار كشيده شدند ، از اين رو نزد مختار از محبوبيت بسيار برخوردار گشتند . وى به ايرانيان مىگفت : « شما آزاده و بزرگوار هستيد ؛ شما از من هستيد و من از شما هستم » . « 3 » حركت مختار سبب شد كه موالى به صورت يك نيرويى در خور توجه در عراق ظهور كند و نقش آنان در جامعه فزونى يابد ؛ تا آنجا كه عبدالملك بن مروان ناچار شد بعد از شكست مختار ، سهم آنان را از بيت‌المال افزايش دهد « 4 » و به‌تدريج در امور اجتماعى و سياسى نيز بروز بيشترى يافتند . فرقه كيسانيه و امامت امام سجاد عليه السلام از پيامدهاى قيام مختار ، نفوذ محمد حنفيه فرزند امام على عليه السلام در بين گروهى از شيعيان بود ؛ زيرا مختار خود را مورد تأييد و نماينده محمد حنفيه مىدانست . از اين رو ، برخى به‌تدريج معتقد شدند كه امامت شيعى پس از امام حسين عليه السلام به برادرش محمد حنفيه رسيده است . اينكه چرا كيسانيه نام گرفته‌اند ، برخى آنها را به كيسان خدمتكار امام على عليه السلام كه در خدمت محمد حنفيه بود ، منتسب مىكنند . برخى نيز كيسان را لقب مختار بن ابىعبيده ثقفى دانسته ، اين گروه را نام گرفته از او مىدانند . « 5 » محمد حنفيه در جنگ جمل و صفين در كنار امام على عليه السلام از فرماندهان شجاع و

--> ( 1 ) . همان ، ص 344 . ( 2 ) . احمد بن يحيى بلاذرى ، انساب الاشراف ، به كوشش محمد حميدالله ، ج 5 ، ص 394 . ( 3 ) . محمد بن جرير طبرى ، تاريخ الامم و الملوك ، ترجمه ابوالقاسم پاينده ، ج 8 ، ص 3319 . ( 4 ) . محمد بن عبد ربّه اندلسى ، العقد الفريد ، به كوشش احمد امين ، ج 5 ، ص 148 . ( 5 ) . محمد بن ابوبكر ( ابن خلّكان ) ، وفيات الاعيان و أنباء أبنا الزمان ، تحقيق احسان عباس ، ج 4 ، ص 173 .