در اواخر عهد عثمان به‌تدريج كه اعتراضات مردمى عليه خليفه فزونى يافت ، رهبران شيعى نيز فرصت يافتند تا در كنار اعتراضات و جنبش مردمى به ترويج انديشه شيعى در شهرهاى عراق و مصر بپردازند ؛ اين تلاش‌ها در زمان حاكميت امام على عليه السلام شدت و گسترش بيشترى يافت . خود امام عليه السلام نيز در فرصت‌ها و مناسبت‌هاى مختلف به تبيين و ترويج اين انديشه و هويت همت گمارد . از هنگام بيعت عمومى مردم با امام ، عده‌اى از بيعت‌كنندگان با صراحتِ بر عقيده شيعى با ايشان بيعت كردند ؛ چنان‌كه خزيمة بن ثابت پس از بيعت با آن حضرت مىگويد : « ما كسى را برگزيديم كه رسول خدا صلى الله عليه و آله او را براى ما برگزيد » . « 1 » از اين رو ، اسكافى مىگويد : عموم مردم بر اساس كتاب و سنت با على عليه السلام بيعت كردند و شيعيان على عليه السلام نيز بر پايه دوستى با دوستان و دشمنى با دشمنان او . « 2 » اين نگاه معطوف به حادثه غدير است ، از اين‌رو بيعت با امام عليه السلام را بيعت مجدد تلقى مىكردند . اوج اين نگاه و رهيافت را مىتوان در سخنان و اشعار حماسى بسيارى از ياران امام عليه السلام يافت كه در جنگ جمل و صفين از سران سپاه او بودند ؛ كسانى چون عمار ، ذوالشهادتين ، مالك‌اشتر ، ابن‌عباس ، قيس بن سعد ، جندب و صعصعه كه بر وصايت و نصب امام عليه السلام از سوى پيامبر خدا صلى الله عليه و آله تأكيد داشتند . افزون بر همه اين تلاش‌ها ، خود امام عليه السلام نيز به ترويج و بسط نظريه « امامت » شيعى مىپرداخت ؛ آن‌چنان كه در نامه‌اى به معاويه مىنويسد : خداى تعالى مىفرمايد : « از خدا اطاعت كنيد و از رسول و اولواالأمر فرمان بريد . » اين آيه در حق ما اهل‌بيت است ، نه شما . » . . . اى معاويه ! آيا نمىدانى كه امامان از ما هستند و از شما نيستند ؟ خداوند شما را خبر داد كه اولواالأمر بايد استنباط كنندگان علم باشند و نيز خبر داد كه در همه امورى كه مورد اختلاف شما واقع مىشود ، به خدا و رسول او و اولواالأمر - كه حاملان علم هستند - رجوع كنيد . پس هر كس به عهد با خدا وفاكند ، خدا را وفاكننده به عهد خود خواهد يافت . . .

--> ( 1 ) . ابوجعفر اسكافى ، المعيار و الموازنة فى فضايل اميرالمومنين على بن ابيطالب عليه السلام ، تحقيق محمدباقر محمودى ، ص 51 ، به نقل از : رسول جعفريان ، تاريخ سياسى اسلام ( تاريخ خلفا ) ، ج 2 ، ص 212 . ( 2 ) . همان ، ص 194 .