شمردم ، كه گفتهاند : سايهء أعادت كردن گران است و نفسها بر معادات گران مجبول « 3 » . پس صواب آن ديدم كه در اين كتاب اقتصار نمايم بر ذكر اخلاق و آداب پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - كه از او به اسناد مأثور « 4 » است ، در فصلهايى كه اسنادش حذف شده « 5 » ، تا با جمع أدبها تجديد ايمان حاصل آيد ، و به مشاهدهء اخلاق كريم او تأكيد آن روى نمايد كه آحاد آن بقطع شاهدند كه او كريمتر و عالى درجهتر و بزرگ قدرتر از همهء خلق است ، پس مجموع اين چگونه باشد ؟ آن گاه با ذكر [ اخلاق ] او ، ذكر خلقت او را اضافت كنم ، پس ذكر معجزات او كه اخبار صحيح بدان وارد است ، تا مكارم اخلاق و محاسن شيم « 6 » او صفت شرح و انتشار گيرد ، و عقدهء ناشنوايى از گوشهاى جاحدان « 7 » نبوت او انحلال پذيرد . و خداى - عز و جل - توفيق دهنده است در اقتداى به سيد پيغامبران ، در اخلاق و احوال و ديگر معالم ايمان ، چه او راه نمايندهء متحيران است ، و پاسخ فرمايندهء مضطران است .
اول بيان تأديب بارى تعالى او را به قرآن ايراد كنيم ، پس بيان جوامعى از محاسن اخلاق او ، پس بيان جملهاى از آداب و اخلاق او ، پس بيان خنده و سخن او ، پس بيان اخلاق و آداب او در طعام ، پس بيان اخلاق و آداب او در لباس ، پس بيان عفو او با قدرت ، پس بيان اغضاى او از آن چه كراهيت داشتى ، پس بيان سخاوت وجود او ، پس بيان شجاعت و كارزار او ، پس بيان تواضع او ، پس بيان صورت و خلقت او ، پس بيان جوامع معجزات و آيات او - صلّى اللّه عليه و سلم .
بيان تأديب حق تعالى دوست و برگزيدهء خود محمد را به قرآن
( 1 ) پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - بسيار تضرع و زارى نمودى و پيوسته در خواستى از خداى - عز و جل - تا او را به محاسن آداب و مكارم اخلاق مزين گرداند ، و در دعا گفتى اللهمّ حسّن خلقى و خلقى ، اى ، اى بار خداى ، نيكو گردان خلقت من و خوى من . و گفتى اللهمّ جنّبنى منكرات الاخلاق ، اى ، اى بار خداى ، دور دار از من خويهاى منكر را . پس خداى - عز و جل - دعاى وى مستجاب
هامش
( 3 ) در شرح زبيدى : ( فان ظل الاعادة ثقيل و النفوس مجبولة على معاداة ) اى مجافاة ( المعادات ) المكررات .
( 4 ) مأثور ، منقول .
( 5 ) در شرح زبيدى : فاسردها مجموعة فصلا فصلا محذوفة الاسانيد ( 7 - 90 ) .
( 6 ) شيم ( ج شيمه ) ، خويها ، عادتها .
( 7 ) جاحد ، منكر .