گويد « اى جاهل ، اى احمق ، از خداى بترس » و آن چه بدين ماند . چهارم به قهر منع كردن به طريق مباشرت « 48 » ، چون ريختن خمر ، و شكستن ملاهى ، و جامهء ابريشمين از اندام وى بيرون كشيدن ، و دستار غصبى از سر وى فرود آوردن و به صاحب حق دادن . پنجم ترسانيدن و زدن ، چنان كه كسى بر غيبت و قذف مواظبت نمايد ، و سلب زبان وى امكان ندارد ، و ليكن به زدن وى را باز بايد داشت . و در اين مقام به استعانت و جمعيت ياران حاجت باشد ، و باشد كه از هر دو جانب به قتال انجامد . و در چهار مرتبهء ديگر ظاهر است كه به دستورى « 49 » امام حاجت نيست . و در مرتبهء پنجم نظرى است كه بخواهد آمد .
اما در آموختن و پند دادن ، چگونه به دستورى امام حاجت باشد ؟ و اما احمق و جاهل خواندن ، و به « فسق و ناترسى از خداى » نسبت كردن ، و آن چه بدين ماند سخنى راست است ، و سخن راست گفتنى باشد ، بل فاضلترين درجهها كلمهء حق باشد كه پادشاه ظالم را گفته شود ، پس به دستورى او چگونه حاجت بود . و همچنين شكستن ملاهى و منع از خوردن خمر از آن جمله است كه حقى است آن و بى اجتهاد ظاهر است ، پس به دستورى امام حاجت نباشد .
و اما جمع ياران و برآوردن شمشير از نيام ، باشد كه به فتنه انجامد ، و در آن نظرى است كه بخواهد آمد . و استمرار عادت سلف بدانچه بر واليان حسبت كردندى قاطع است در اجماع ايشان بر آن چه در حسبت به تفويض امام حاجت نيست . بل هر كه امر به معروف كند و امام در آن راضى باشد فهو على المراد ، و اگر ساخط باشد سخط « 50 » او منكر است و انكار « 51 » بدان واجب .
پس در انكار بر او چگونه به دستورى او حاجت باشد ؟
و آمده است كه مروان حكم در نماز عيد پيش از نماز خطبه كردى ، مردى بر وى انكار كرد كه « خطبه پس از نماز باشد ! » مروان گفت : اى فلان ، آن متروك شده است . بو سعيد خدرى گفت :
اين مرد حقى كه بر وى بود به جاى آورد ، كه پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - ما را گفته است : من رأى منكرا فلينكره بيده ، فان لم يستطع فبلسانه ، فان لم يستطع فبقلبه ، و ذلك أضعف الايمان ، اى ، هر كه منكرى بيند بايد كه به دست آن را تغيير كند ، و اگر نتواند به زبان ، و اگر نتواند به دل ، و آن ضعيفترين ايمان است . و در اين لفظهاى عام پادشاهان داخلاند ، و سلف همچنين فهم كردهاند ،
هامش
( 48 ) مباشرت ، كارى را خود انجام دادن .
( 49 ) دستورى ، اجازه .
( 50 ) سخط ، خشم .
( 51 ) انكار ، زشت شمردن ، نهى از منكر كردن .