قست قلوبنا اشارتى باشد بدين ، اى ، دلهاى ما قوى شد و محكم گشت ، و در همهء حالها ملازمت وجد مىتواند . پس ما دايم در سماع معانى قرآنيم ، و قرآن در حق ما نو نمىشود ، و تازه نمىباشد تا ما بدان اثر پذيريم .
پس قوّت وجد محرّك است ، و قوّت عقل و تماسك ضابط ظواهر باشد ، كه يكى ديگرى را غالب شود ، يا از جهت سختى قوّت يا از جهت ضعف آن چه مقابل آن است ، و نقصان و كمال به حسب آن باشد . و گمان مبر كه آن كس كه خود را بر زمين مىافكند وجدش كاملتر است از آن كه آرام نشسته ، بل بسيار آرام سر به زير افكنده باشد كه وجدش از آن كه اضطراب مىكند كاملتر است . زيرا جنيد در بدايت خود به وقت سماع حركت كردى ، پس چنان شد كه نجنبيدى .
او را از اين حال بپرسيدند ، گفت ، قوله تعالى :
وَ تَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَ هِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ
« 207 » ، اى ، كوهها را بينى ، چنان پندارى كه ايستاده و با قرار است و آن چون أبر مىرود .
مترجم مىگويد كه اين بدان باشد كه هر چيزى كه در غايت بزرگى بود ، يا عددش در غايت نهايت بسيارى ، اگر چه برود بيننده آن را ايستاده پندارد ، بدانچه در باصرهء وى هم آن يك نقش متوهم ماند . خداى - عز و جل - راست اين صنع كه هر چيزى را محكم و متقن آفريد .
و اين اشارتى است بدانچه دل مضطرب و گردان است در ملكوت و جوارح در ظاهر ساكن و آرميده .
و أبو الحسن « 208 » محمد بن [ 307 ] احمد گفت : به بصره با سهل عبد اللّه شصت سال صحبت كردم ، او را نديدم كه به چيزى متغير شدى با آن چه او ذكر يا قرآن بشنيدى ، و چون آخر عمر او شده بود ، مردى پيش او اين آيت بخواند :
فَالْيَوْمَ لا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ
، الآية « 209 » ، او را ديدم كه بلرزيد و نزديك بود كه در افتد ، و چون به حال خود باز آمد ، او را از آن پرسيدم گفت : آرى اى دوست ، ضعيف شديم . و يك بار قول حق تعالى :
الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ
« 210 » بشنيد ، مضطرب شد ، ابن سالم كه از اصحاب او بود از او بپرسيد ، گفت : ضعيف شدم . وى را گفتند : اگر اين از ضعف است ، پس قوّت حال چه بود ؟ گفت : آن كه هيچ واردى پيش او نه آيد كه نه او به قوّت حال آن را
هامش
( 207 ) نحل 27 - 88 .
( 208 ) و الصواب : ابو الحسين ( زبيدى ) .
( 209 ) حديد 57 - 15 .
( 210 ) فرقان 25 - 26 .