فرموده است ، قوله تعالى :
أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ
،
أَلا بُعْداً لِثَمُودَ
،
أَلا بُعْداً لِمَدْيَنَ كَما بَعِدَتْ ثَمُودُ
« 161 » و معلوم است كه عاد و ثمود از كباير امم بودند ، و حكمى كه در أزل رفته است به ابعاد ايشان و ديگر امم كه در اين سوره مذكورند بى سابقه بوده است . و آن مقتضى جلال و كبريا تواند بود ، كه استغنا و عدم مبالات از لوازم آن است . و تأمل اين مجموع بر سياقى كه در اين سوره وارد شده است ، و ذكر ابعاد كه مكرر شده است ، ارباب بصيرت را موجب خوفى عظيم باشد ، و آن پيرى بار آرد .
و آمده است كه ابن مسعود - رضى اللّه عنه - بر پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - قرآن مىخواند . و چون بدين آيت از سورهء نساء رسيد ، قوله تعالى :
فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَ جِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً
« 162 » ، اى ، چگونه باشد حال جاهلان و منافقان در روز قيامت چون پيغامبر هر امتى را بياريم تا برايشان و براى ايشان گواهى دهند و تو را بياريم تا بر اين مشركان و منافقان گواهى دهى بدانچه كردهاند ؟ و اين استفهام و تعبير و توبيخ است . پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - گفت : حسبك ، اى ، بس كن . و آب از چشمانش مىرفت .
و آمده است كه پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - اين آيت بخواند ، قوله تعالى :
إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ
« 163 » ، اى ، اگر ايشان را عذاب كنى ايشان بندگان تواند - و تو عادلى . پس بگريست . و چون پيش او اين آيت را خواندند ، قوله تعالى :
إِنَّ لَدَيْنا أَنْكالًا وَ جَحِيماً ، وَ طَعاماً ذا غُصَّةٍ وَ عَذاباً أَلِيماً
« 164 » ، بيهوش شد ، اى ، نزديك ما بندهاست و آتشى عظيم ، و طعامى گلوگير و عذابى اليم . و چون به آيت رحمت رسيدى دعا كردى و استبشار نمودى ، و استبشار و جداست .
و حق تعالى جماعتى را كه به قرآن وجد آرند ثنا گفته است ، و فرموده ، قوله تعالى :
وَ إِذا سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ
« 165 » ، اى ، چون بشنوند آن چه بر پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - فرو فرستاده شده است ، چشمهاى ايشان را بينى كه اشك مىريزد ، از آن چه بشناختند از حق .
[ مترجم مىگويد : ] اين آيه در شأن نجاشى و اصحاب او نازل شده است ، چون جعفر بن ابو طالب در حبشه بر ايشان سورهء كهيعص ،
ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيَّا
« 166 » بخواند .
و كان رسول اللّه - صلّى اللّه عليه و سلم - يصلّى و لصدره أزيز كأزيز المرجل ، اى ، پيغامبر ( ص )
هامش
( 161 ) هود 11 - 60 و 68 و 95 .
( 162 ) نساء 4 - 41 .
( 163 ) مائده 5 - 118 .
( 164 ) مزمل 73 - 12 و 13 .
( 165 ) مائده 5 - 83 .
( 166 ) مريم 19 - 2 .