انگيزنده ، و بر خاستن براى اجابت داعيه . و در همهء سفرها بايد كه نيت آخرت باشد ، و آن در واجب و مندوب ظاهر است ، و در مكروه و محظور محال .
و اما مباح هر گاه كه مقصود او در طلب مال تعفف « 27 » باشد از سؤال و نگاه داشتن ستر مروت بر اهل و عيال و صدقه دادن آن چه از حاجت فاضل آيد ، اين سفر بدين نيت از اعمال آخرت مباح شود . و اگر به حج رود و باعث او ريا و سمعت باشد ، آن از اعمال آخرت بيرون آيد . و قول پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم : الاعمال بالنّيات عام است در واجبات و مندوبات و مباحات ، بيرون از محظورات ، چه نيت را اثرى نباشد در بيرون آوردن آن از محظورات .
و پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - گفت : « 28 » انّ اللّه قد وكّل بالمسافرين ملائكة ينظرون إلى مقاصدهم فيعطى كلّ واحد على نحو نيّته ، فمن كانت نيّته الدّنيا اعطى منها و نقص من آخرته أضعافه و فرّق عليه همّه و كثر بالحرص و الرّغبة شغله ، و من كان نيّته الآخرة اعطى من البصيرة و الحكمة و الفطنة و فتح له باب من التّذكرة و العبرة به قدر نيّته و جمع له همّه و دعت له الملائكة و استغفرت له ، اى ، حق تعالى بر مسافران فريشتگانى موكل گردانيده است كه مقاصد ايشان را مىنگرند و هر يكى را بر مثل نيت او پاداش مىدهند ، پس هر كه نيت او دنيا باشد ، از آن او را داده شود و أضعاف آن از آخرت او كم كرده آيد و همت او پراكنده گردانند و مشغولى او به حرص و رغبت بسيار شود ، و هر كه نيت او آخرت بود ، او را از بصيرت و حكمت و فطنت داده شود و درى از تذكره و عبرت به اندازهء نيت وى براى او گشاده كنند و همت او براى او جمع گردانند و فريشتگان براى وى دعا گويند و آمرزش خواهند .
اما نظر در آن چه سفر فاضلتر يا اقامت ، مشابهت دارد بدانچه عزلت فاضلتر يا مخالطت . و طريق آن در « كتاب عزلت » ياد كردهايم ، اين را از آن مفهوم بايد كرد . چه سفر نوعى است از مخالطت با زيادت رنج و مشقت ، كه همت را تفرقه كند ، و دل را پراكنده گرداند در حق بيشتر مردمان . و فاضلتر آن باشد كه معونت آن در دين بيشتر بود . و نهايت ثمرهء دين در دنيا تحصيل معرفت خداى است ، و تحصيل انس به ذكر خداى تعالى . و انس به دوام ذكر خداى تعالى حاصل آيد ، و معرفت به دوام فكر . و هر كه طريق فكر و ذكر نياموزد بر آن قادر نشود .
هامش
( 27 ) تعفف ، خويشتندارى از حرام و سؤال از مردم .
( 28 ) در عربى : و قد قال بعض السلف .