اى ، در عيبها هيچ عيبى بتر از آن نيست كه كسى را صلاحيت و استعداد آن باشد كه به درجهاى عالىتر و منصبى منيفتر ترقى تواند كرد ، و او به درجهء نازلتر و مرتبهء خسيستر راضى شود .
الاّ آن است كه اقتحام اين سفر چون كارى بس خطير است ، از بدرقهء آن از بيم راه ناگزير است ، چون راه پوشيده است و بدرقه از جهت راهبر مفقود است ، و مسافران از كارهاى جليل به بهرههاى قليل قانع ، و مسالك آن مندرس است و منازل آن منطمس ، و كاروانيان منقطع ، و رياض نفوس و ملكوت و آفاق آن از تماشا كنندگان خالى .
و حق تعالى دعوت فرموده است به قول خود ، قوله تعالى :
سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ
« 4 » ، اى ، دلايل قدرت و وحدانيت خود را در أقطار و آفاق آسمان و در نفوس و أبدان ايشان بديشان مىنماييم . و به قول خود :
وَ فِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ ، وَ فِي أَنْفُسِكُمْ أَ فَلا تُبْصِرُونَ
« 5 » اى ، در زمين دلالت قدرت است ارباب يقين را . و در نفسهاى شما نيز ، آيا نمىبينيد آن را و بدان دليل نمىگيريد ؟ و بر تقاعد از اين سفر و تكاهل از اين حركت انكار فرموده به قول خود :
وَ إِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ ، وَ بِاللَّيْلِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ
« 6 » اى ، شما كه شب و روز بر منزلهاى ايشان مىگذريد ، آيا بدان عبرت نمىگيريد ؟ و به قول خود :
وَ كَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَ هُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ
« 7 » ، اى ، چه بسيار از دلايل وحدانيت است در آسمان و زمين كه بر آن مىگذرند و در آن تفكر نمىكنند .
پس هر كه را اين سفر ميسر شود ، سير او در بهشتى كه عرض آن به فراخى آسمان و زمين است متنزّه باشد ، اگر چه به تن ساكن باشد و در وطن مستقر . و آن سفرى است كه در حياض « 8 » و رياض آن تنگى نباشد ، و تزاحم و توارد در آن زيان ندارد . بل از بسيارى مسافران غنيمتهاى آن بسيارى پذيرد ، و ثمرات و فوايد آن تضاعف گيرد . چه غنيمتهاى آن دايم است كه ممنوع نباشد ، و ثمرات آن متزايد است كه مقطوع نگردد ، مگر چون مسافر را در سفر فترتى پديد آيد و در حركت توقفى روى نمايد . چه حق تعالى قومى را تغيير نفرمايد تا ايشان كار خود را تغيير نكنند ، قوله تعالى :
ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ
« 9 » . و چون از شاهراه عدل عدول نمايند ، حق تعالى دلهاى ايشان را بگرداند ، قوله تعالى :
هامش
( 4 ) فصّلت 41 - 153 .
( 5 ) ذاريات 51 - 20 و 21 .
( 6 ) صافات 37 - 137 و 138 .
( 7 ) يوسف 12 - 105 .
( 8 ) حياض ، حوضها .
( 9 ) انفال 8 - 53 .