و سلم - گفت : الّذي يخالط النّاس و يصبر على اذاهم خير من الّذي لا يخالط النّاس و لا يصبر على اذاهم ، اى ، آن كه با مردمان بياميزد و بر رنج ايشان صبر بكند ، به از آن كه نياميزد و به رنج ايشان صبر نكند . و هم بدين محمول است آن چه گفته است كه « 24 » حق تعالى بندهء پرهيزكار توانگر پوشيده را دوست دارد . و اين اشارتى است بدان كه خمول اختيار كند و از شهرت بپرهيزد ، و آن به عزلت تعلق ندارد . چه بسيار زاهد عزلت گزيده باشد كه همهء مردمان وى را بشناسد ، و بسيار آميزنده بود كه خامل باشد و مذكور و مشهور نگردد . و اين تعرض كارى است كه آن را با عزلت تعلقى نيست .
و حجت گفتند بدانچه آمده است كه پيغامبر - عليه السّلام - ياران خود را گفت : الا انبّئكم بخير النّاس ؟ اى ، آيا شما را آگاهى ندهم از بهترين مردمان ؟ گفتند : بلى . پس او به دست خود اشارت به مغرب كرد و فرمود : رجل آخذ بعنان فرسه في سبيل اللّه ينتظر ان يغير او يغار عليه . الا انبّئكم بخير النّاس بعده ؟ و أشار بيده نحو الحجاز ، و قال رجل في غنمه يقيم الصّلاة و يؤتى الزّكاة و يعلم حقّ اللّه في ماله اعتزل شرور النّاس ، اى مردى كه عنان اسب خود گرفته در راه خداى ، چشم مىدارد كه غارت كند يا بر وى غارت كرده شود . آيا نياگاهانم شما را به بهترين مردمان پس از او ؟ پس به دست خود اشارت كرد سوى حجاز و گفت : مردى بر گوسفندان خود باشد ، نماز بگزارد و زكات بدهد و حق خداى تعالى را در مال خود داند ، او از بديهاى مردمان دور شده باشد .
و چون روشن شد كه در اين دليلها از هر دو جانب شفايى نيست ، چاره نباشد از برداشتن پرده ، بدانچه فايدههاى عزلت و آفتهاى آن بتصريح گفته شود ، و بعضى از آن بر بعضى قياس كرده شود تا حق از ضمن آن روشن شود .
باب دوم در فوايد و آفات عزلت و بيان حق در فضيلت آن
( 1 ) بدان كه مردمان نيز در اين اختلاف كردهاند ، چنان كه در فضيلت نكاح و عزب بودن . و ما پيش از اين ياد كردهايم كه اين به احوال و اشخاص مختلف شود به اعتبار فايدهها و آفتهاى نكاح كه آن
هامش
( 24 ) در اينجا در عربى و شرح زبيدى ( 6 - 340 ) آمده است : رجل معتزل يعبد ربّه و يدع الناس من شرّه . فهذا إشارة الى شرّير بطبعه ، يتأذى الناس بمخالطته . و قوله . . .