كه متفرق شدند مباشيد - يعنى جهودان و ترسايان . و به قول خداى - عز و جل :
فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ
« 10 » ، اى ، فراهم آورد ميان دلهاى شما ، و به سبب فراهم آوردن منت نهاد . و اين ضعيف است ، زيرا كه مراد از اين تفرق رأيهاست ، و اختلاف مذهبها در معانى كتاب خداى - عز و جل - و اصول شريعت . و مراد از الفت آن است كه در سينهها كينهها نباشد ، چه آن سبب انگيختن فتنهها و تحريك خصومتهاست ، و عزلت منافى آن نيست .
و حجت آوردند به قول پيغامبر - عليه السّلام : المؤمن ألف مألوف و لا خير فيمن لا يألف و لا يؤلف ، اى ، مؤمن الفت گيرنده است ، و با وى الفت گرفته شود ، و هيچ نيكويى نيست در كسى كه وى با مردم الفت نگيرد و با وى الفت گرفته نشود . و اين نيز ضعيف است ، چه اين اشارتى است به نكوهش بد خويى كه به سبب آن الفت نتوان گرفت . و در اين داخل نگردد نيكو خويى كه اگر مخالطت كند الفت گيرد و با وى الفت گرفته شود و ليكن آميزش را بگذارد به سبب آن كه به اصلاح نفس خود مشغول شود ، يا از ديگرى سلامت طلبد .
و حجت آوردند به قول پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - كه گفته است « 11 » : من شقّ عصا المسلمين و المسلمون في اسلام دامج ، فقد خلع ربقة الإسلام من عنقه ، اى ، هر كه با مسلمانان مخالفت كند و ايشان در اسلام ساكن و ثابت باشند ، ربقهء اسلام از رقبهء خود بيرون آورده باشد . و اين دليل ضعيف است ، زيرا كه مراد از اين جماعتىاند كه براى عقد بيعت رأيهاى ايشان بر امامى متفق شده باشد . پس بر ايشان خروج كردن را بغى فرموده ، چه آن مخالفتى است به رأى خود و خروج بر مسلمانان . و اين محظور است ، زيرا كه مردمان محتاجند به امامى نافذ فرمان كه رأيهاى ايشان فراهم آرد ، و آن جز به « بيعت از بيشتر » نتواند بود ، و مخالفت در آن تشويشى فتنه انگيز باشد ، و در اين حديث تعرض عزلت نيست .
و حجت آوردند بر آن چه پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - نهى كرد از جدايى بيش از سه روز ، و گفت : من هجر أخاه فوق ثلاث فمات دخل النّار ، اى ، هر كه از برادر خويش ببرد بيش از سه روز ، پس بميرد ، در آتش رود . و گفت ( ص ) : لا يحلّ لمسلم ان يهجر أخاه فوق ثلاث ، و السّابق بالسّلام يدخل الجنّة ، اى ، حلال نباشد مسلمانى را كه از برادر خويش بيش از سه روز ببرد ، و سبقت كنندهء
هامش
( 10 ) آل عمران 3 - 103 .
( 11 ) در اينجا در متن عربى و شرح زبيدى آمده است : « من فارق الجماعة شبرا خلع ربقة الإسلام من عنقه » . و قال : « من فارق الجماعة فمات فميتته جاهلية » ( 6 - 334 ) .