بركت طاعتى تأثير آن سبب اختراعى را دفع كند و به منتهى مدتى كه در فطرت او نهاده است برساند ، چنان كه گفته است :
يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ
« 320 » . پس اين زيادت آن باشد ، بر آن چه سبب معين اقتضا كرده است زيادت شود ، نه بر آن كه علم بارى تعالى ، بدانچه سبب معين اقتضاى محيط بوده است كه آن محال است ، چنان كه فرموده است :
لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ
« 321 » .
و حق تعالى گفت :
وَ إِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها
« 322 » ، اى ، هر گاه كه شما را تحيت گفته شود ، به زيادت از آن تحيت جواب گوييد ، يا همان را باز گوييد . و گفتهاند كه مسلمان را زيادت گويند و ذمى را همان . و پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - گفت : و الّذي نفسي بيده لا تدخلون الجنّة حتّى تؤمنوا ، و لا تؤمنوا حتّى تحابّوا ، أ فلا أدلّكم على عمل إذا عملتموه تحاببتم ، اى ، بدان خداى كه نفس من در قبضهء قدرت اوست كه در بهشت در نرويد تا ايمان نياوريد ، و به كمال ايمان نرسيد تا يك ديگر را دوست نداريد ؟ پس گفت : آيا دلالت نكنم شما را بر كارى كه چون آن به جاى آريد يك ديگر را دوست داريد ؟ گفتند : بلى يا رسول اللّه . فرمود : أفشوا السّلام بينكم ، اى ، سلام را ميان خود شايع گردانيد . و نيز گفت ( ص ) : إذا سلّم المسلم على المسلم فرد عليه ، صلّت عليهم الملائكة « 323 » سبعين مرّة ، اى ، چون مسلمان بر مسلمان سلام گويد و او جواب باز دهد ، فريشتگان بر ايشان هفتاد بار درود دهند . و گفت ( ص ) : الملائكة تعجب من المسلم يمرّ على المسلم فلا يسلّم ، اى ، فريشتگان شگفت دارند از مسلمانى كه بر مسلمانى بگذرد و سلام نگويد . و گفت ( ص ) : يسلّم الرّاكب على الماشي ، و إذا سلّم واحد من القوم اجزأ عنهم ، اى ، سواره بر پياده سلام گويد ، و چون يك كس از قوم سلام [ 213 ] گفت ، از همگان بسنده باشد . و قتاده گفت : تحيت پيشينيان سجده بود ، پس خداى - عز و جل - اين امت را سلام روزى كرد ، و آن تحيت اهل بهشت است . و بو مسلم خولانى « 324 » بر قومى بگذشت و بر ايشان سلام نكرد و گفت : مرا سلام مانع نيست مگر آن كه مىترسم كه جواب باز نگويند و فريشتگان بر ايشان لعنت كنند .
و مصافحه نيز با سلام سنّت است « 325 » . و مردى بر پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - آمد و
هامش
( 320 ) رعد 13 - 39 .
( 321 ) لا يستأخرون ساعة و لا يستقدمون ( اعراف 7 - 34 ، يونس 10 - 49 ، نحل 16 - 61 ) .
( 322 ) نساء 4 - 86 .
( 323 ) در عربى : صلّت عليه الملائكة .
( 324 ) در شرح زبيدى : ابو إدريس خولانى .
( 325 ) در نسخهء فيضيه : و مصافحه نيز با مسلمان سنت است ، در عربى : و المصافحة ايضا سنّة مع السلام . طبق متن عربى تصحيح شد .