و از آن جمله آن است كه براى همه آن خواهد كه براى نفس خود خواهد . نعمان بشير گفت كه از پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - شنيدم كه گفت : مثل المؤمنين في تواددهم و تراحمهم كمثل الجسد إذا اشتكى عضو منه تداعى سائره بالحمّى و السّهر ، اى ، داستان مؤمنان در دوستى و بخشايش با يك ديگر چون داستان تن است ، كه چون يك عضو دردمند شود عضوهاى ديگر موافقت نمايند و به تب رنجور گردند - يعنى چنان كه همهء عضوهاى يك تن موافقند همهء مؤمنان يك دل و يك عقيده باشند . و أبو موسى روايت كرد كه پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - گفت : المؤمن للمؤمن كالبنيان يشدّ بعضه بعضا ، اى ، گرويده مر گرويده را چون بناى استوار است كه بهرى از آن بهرى را استوار گرداند .
و از آن جمله اينكه كسى را از مسلمانان به كردار و گفتار نرنجاند . پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - گفت : المسلم من سلم المسلمون من لسانه و يده ، اى ، مسلمان آن است كه مسلمانان از زبان او و دست او بسلامت باشند . و در حديثى دراز ، كه در آن به فضيلتها امر فرموده است ، گفت ( ص ) :
فان لم تقدر فدع النّاس من الشّرّ ، فانّها صدقة تتصدّق بها عن نفسك ، اى ، اگر نتوانى ، پس مردمان را آسوده بگذار از بدى خود ، چه آن صدقهاى باشد كه تو از نفس خود مىدهى . و نيز گفت ( ص ) :
افضل المسلمين من سلم المسلمون من يده و لسانه ، اى ، فاضلتر مسلمانان آن است كه مسلمانان از دست و زبان او سالم مانند . و گفت ( ص ) : أ تدرون من المسلم ؟ اى ، دانيد كه مسلمان كيست ؟ گفتند :
اللّه و رسوله اعلم ، اى ، خداى و رسول او داناترند . گفت ( ص ) : المسلم من سلم المسلمون من لسانه و يده ، اى ، مسلمان آن است كه مسلمانان از زبان او و دست او بسلامت باشند . گفتند : پس مؤمن كيست ؟
گفت ( ص ) : من امنه المؤمنون على أنفسهم و أموالهم ، اى ، آن كه مؤمنان بر جان و مال خود از او ايمن باشند . گفتند : پس مهاجر كيست ؟ گفت ( ص ) : من هجر السّوء و اجتنبه ، اى ، آن كه از بدى جدا شود و از آن دور باشد . و مردى گفت : يا رسول اللّه ، اسلام چيست ؟ گفت : ان يسلم قلبك للَّه و يسلم المسلمون من لسانك و يدك ، اى ، آن كه دل تو خداى را مسلم باشد و مسلمانان از دست و زبان تو بسلامت باشند .
و مجاهد گفت : بر اهل آتش گر مستولى شود ، و ايشان چندان بخارند كه استخوان از زير پوست ظاهر شود . يكى را از ايشان گويند : اين گر تو را مىرنجاند ؟ او گويد : آرى . گفته شود : اين بدان است كه تو مؤمنان را مىرنجانيدى . و پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - گفت : لقد [ 204 ] رأيت رجلا
إحياء علوم الدين ( فارسى ) — صفحة 424
مساهمون: الغزالي
ص٤٢٤