خاموشى قانع شود ، با اهل گورستان مصاحبت كند ، و برادرى براى آن خواهند تا از آن فايدهاى باشد ، نه از براى آن كه از رنج ايشان خلاصى بود . و معنى خاموشى ترك رنجه داشت است . پس بر او واجب بود كه به زبان تودّد نمايد و در حالهايى كه تفقد آن محبوب وى باشد تفقد كند ، چنان كه از عارضهاى كه حادث شده است بپرسد ، و مشغولى دل خود به سبب آن و طلب عافيت از آن ظاهر گرداند ، و همچنين جملهء حالهاى مكروه ، بايد كه كراهيت از آن به گفتار و كردار پيدا آرد ، و در جملهء حالهاى محبوب ، بايد كه مشاركت خود در شاد شدن بدان به زبان ظاهر كند . چه معنى برادرى مشاركت است در شادى و غم . و پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - گفت : إذا احبّ أحدكم أخاه فليخبره ، اى ، چون يكى از شما دوست دارد برادر خود را ، بايد كه وى را آگاه گرداند . و آگاه كردن بدان فرموده است كه آن زيادت دوستى واجب كند . چه اگر داند كه تو وى را دوست مىدارى ، لا محاله تو را بطبع دوست دارد . و چون دانستى كه او نيز تو را دوست مىدارد ، دوستى تو لا محاله زيادت شود . پس هميشه دوستى از هر دو جانب در تزايد آيد و تضاعف پذيرد .
و دوست داشتن مردمان مؤمن يك ديگر را در شرع مطلوب است و در دين محبوب . و بدين سبب پيغامبر طريق آن را تعليم فرموده است . و گفت ( ص ) : تهادوا تحابّوا ، اى ، هديه دهيد يك ديگر را تا يك ديگر را دوست داريد . و از آن جمله آن است كه در غيبت و حضور او را به نامى خوانى كه به نزديك وى دوستتر بود . عمر - رضى اللّه عنه - گفت : سه چيز خالص كند براى تو دوستى برادر تو را : آن كه چون بينى او را اول بر او سلام گويى ، و در مجلس جاى بر او واسع كنى ، و به نامى كه آن را دوستتر دارد او را ياد كنى .
و از آن جمله آن است كه بر او ثنا گويى بدانچه از نيكوييهاى او دانى پيش كسى كه او ثنا گفتن را پيش او خواهد ، چه آن بزرگترين سببهاست در جلب دوستى . و همچنين ثناى اهل و فرزندان و صنعت و فعل او ، تا ثناى عقل و خوى و هيئت و خط و شعر و تصنيف او ، و ثناى كل آن چه بدان شاد شود . و آن چه گويى بى دروغ و افراط بايد گفت ، و ليكن از تحسين آن چه قابل تحسين باشد چاره نبود . و مؤكدتر از آن آن است كه ثناى كسى كه به دو ثنا گويد به دو رسانى ، با آن چه « 153 » [ 191 ] شادى خود بدان ظاهر كنى ، چه پوشيدن آن محض حسد باشد .
و از آن جمله آن كه بر نيكو كارى او در حق خود شكر گويى ، بل بر نيت او ، اگر چه آن نيت
هامش
( 153 ) و علاوه بر آن .