بر اندازهء غلظت و خفّت معصيت باشد .
و همچنين در فعل نيز دو مرتبه است : يكى آن كه معونت و رفق و نصرت خود از او بازگيرى ، و اين كمترين درجه است . دوم آن كه غرضهاى او باطل كنى ، چنان كه دشمنان كنند ، و از اين چاره نيست . و ليكن در چيزى كه در معصيت بر او بسته گرداند روا باشد . اما در چيزى كه در آن مؤثر نباشد نبايد كرد . مثال آن : مردى است كه معصيت او خوردن خمر بود ، چون زنى خواهد « 55 » كه اگر نكاح او وى را ميسر شود در آن به مال و جمال و جاه مغبوط « 56 » بود ، الاّ آن كه آن را در منع از خوردن خمر يا تحريض بر آن اثرى نباشد ، و تو بر إتمام مقصود او و إبطال آن قادر باشى ، تو را نرسد كه در إبطال آن سعى كنى . اما اگر اعانت او بر إتمام آن مقصود بگذارى « 57 » براى ظاهر كردن خشم به سبب فسق او ، در آن باكى نباشد . و گذاشتن آن واجب نبود ، چه روا كه تو را نيتى باشد در آن كه به اعانت او تلطف نمايى و شفقت [ 178 ] ظاهر گردانى تا دوستى تو را معتقد شود و نصيحت تو را قبول كند ، پس اين نيكو بود . و اگر آن متوقع نباشد « 58 » ، و خواهى كه در آن غرض با او اعانت كنى براى گزاردن حق اسلام او ، از آن منعى نباشد ، بل نيكوتر آن بود ، اگر معصيت او آن باشد كه در حق تو خيانتى كرده باشد ، يا در حق كسى كه تعلق به تو دارد . چه قوله تعالى :
وَ لا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَ السَّعَةِ . . .
« 59 » ( الآية ) در اين معنى نازل شده است : چون مسطح اثاثة در واقعهء افك « 60 » سخنى گفته بود - و أبو بكر - رضى اللّه عنه - در حق وى پيوسته به مال مواسات نمودى و إحسان فرمودى - چون وى اين سخن بگفت ، ابو بكر - رضى اللّه عنه - سوگند ياد كرد كه ديگر در حق وى إحسان نكند . و كدام معصيت زيادت از آن كه حرم پيغامبر را - صلّى اللّه عليه و سلم - تعرض نمايد ، و در زنى مثل عايشه - رضى اللّه عنها - زبان درازى كند . الاّ آن است كه ابو بكر بدين واقعه در نفس خود چون مظلومى بود .
و عفو از كسى كه او بر وى ظلم كرده باشد ، و إحسان به جاى كسى كه در حق وى اسائت كرده بود ، از اخلاق صدّيقان است . و إحسان تو در حق كسى كه بر تو ظلم كرده باشد « 61 » نيكو آيد ،
هامش
( 55 ) زنى را خواستگارى كند .
( 56 ) مغبوط ، محسود .
( 57 ) گذاشتن ، ترك كردن .
( 58 ) اميد و انتظار آن نرود .
( 59 ) نور 24 - 22 .
( 60 ) قضيهء « افك » در ترجمهء تفسير طبرى ، ص 1124 آمده است ، نيز سورهء نور 24 - 11 - 21 .
( 61 ) در نسخهء فيضيه : تظلم كرده باشد ، در عربى : و انما يحسن الاحسان الى من ظلمك ، متن طبق نسخهء عربى تصحيح شد .