بل با كافران [ 160 ] از اهل ذمت هم . و اين خاصه در حق ظالمان است كه مال ايتام و مساكين مىخورند ، و بر رنجه داشتن مسلمانان مواظبت مىنمايند ، و در بر انداختن رسوم شريعت و شعار آن يك ديگر را يارى مىكنند ، زيرا كه معصيت دو قسم است : لازم و متعدى .
فسق لازم است و متعدى نشود ، و كفر همچنين ، و آن جنايتى است در حق اللّه و حساب آن بر خداست .
و اما معصيت واليان به ظلم ، و آن متعدى است . و تغليظ در كار ايشان براى آن است . و بر اندازهء عموم ظلم و عموم تعدى ، دشمنى حق تعالى ايشان را زيادت شود . پس زيادت احتراز از ايشان و از معاملت ايشان واجب آيد . پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - گفت : يقال للشّرطىّ دع سوطك و ادخل النّار ، اى ، شرطى « 525 » را گفته شود تازيانهء خود را بگذار و در آتش رو . و گفت : من أشراط السّاعة رجال معهم سياط كأذناب البقر ، اى ، از علامات روز قيامت مردانىاند كه با ايشان تازيانههاست چون دمهاى گاوان .
پس اين حكم ايشان است . و هر كه بدين شناخته شد در او اشكالى نماند . و هر كه شناخته نشد علامت آن قبا و درازى موى لب است و ديگر هيئتهاى مشهور . پس هر كه بر آن هيئت ديده شود اجتناب از او واجب بود . و آن از بد گمانى نباشد ، زيرا كه به نفس خود جنايت كرده است ، چه بر زىّ ايشان شروع كرده است ، و برابرى زى برابرى دل است ، چه جز ديوانه خود را به ديوانگان ماننده نسازد ، و جز فاسق به فاسقان تشبّه ننمايد . آرى فاسق ، باشد كه تلبيس كند و به اهل صلاح تشبّه نمايد ، و اما اهل صلاح را نرسد كه تشبّه به اهل فساد نمايند ، زيرا كه آن تكثير جمع ايشان باشد . قوله تعالى :
إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ
« 526 » . اين آيه در شأن قومى از مسلمانان نازل شده است كه تكثير قوم مشركان مىكردند به مخالطت .
و آمده است كه حق تعالى وحى فرستاد به يوشع بن نون كه من از قوم تو چهل هزار كس را از نيكان و چهل هزار كس « 527 » را از بدان هلاك خواهم كرد . او پرسيد كه حال نيكان چيست ؟
فرمود كه براى خشم من در خشم نشدند ، و با بدان هم طعام و هم شراب بودند . و بدين روشن شد كه دشمنى ظالمان و خشم بر ايشان براى خداى تعالى واجب است . و ابن مسعود روايت كرد كه پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - گفت : انّ اللّه تعالى لعن علماء بنى اسرائيل إذ خالطوا الظّالمين في
هامش
( 525 ) شرطى ، رئيس شحنه .
( 526 ) نساء 4 - 97 .
( 527 ) در عربى : ستين ألفا .