از چيزى كه از ظلم بدان « 473 » مستغنى شود ارشاد . و اين سه لازم است بر هر كه [ در ] رفتن او بر سلطان اتفاق افتد ، به عذر يا بى عذر .
محمد صالح گفت : بر حمّاد سلمه بودم ، و در خانهء او جز بوريايى نبود كه او بر آن نشستى و مصحفى كه خواندى و انبانى كه در او غلهء او بودى و مطهرهاى كه از آن وضو ساختى ، و در اثناى آن كه آن مىنگريستم محمد سليمان دستورى خواست ، و او دستورى داد ، وى در آمد و پيش او بنشست ، پس گفت : چه موجب است كه هر گاه كه من تو را مىبينم ترسى بر من غالب شود ؟
حمّاد گفت : موجب آن است كه پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - گفته است : انّ العالم إذا أراد بعلمه وجه اللّه هابه كلّ شيء منه ، و إذا أراد ان يكنز الكنوز هاب من كلّ شيء ، اى ، چون عالم به علم خود رضاى بارى تعالى خواهد همه چيز از وى بترسد ، و چون خواهد كه گنجها سازد او از هر چيزى بترسد .
پس چهل هزار درم بر وى عرضه داشت و گفت : اين را بستان و بدان استعانتى كن . فرمود كه اين را بازده بدان كس كه از وى بستم بستدهاى . گفت : به خداى كه تو را ندادهام مگر از آن چه ميراث يافتهام . فرمود كه مرا بدان حاجتى نيست . گفت : بستان و قسمت كن . فرمود : شايد كه اگر من در قسمت عدل كنم ، كسى را كه در آن روزى « 474 » نبوده باشد گويد كه در قسمت عدل نكرده است و بدين بزهكار شود ، پس اين را از پيش من ببر .
حالت سوم آن كه از ايشان دورى گزيند ،
( 1 ) چنان كه نه ايشان او را بينند و نه او ايشان را بيند . و آن واجب است ، كه سلامت جز در آن نيست . و بر او واجب است كه به سبب ظلم بغض ايشان را اعتقاد كند « 475 » و بقاى ايشان نخواهد و بر ايشان ثنا نگويد و از احوال ايشان نپرسد و به خواص ايشان تقرب نطلبد و بر آن چه فوت شود به سبب مفارقت ايشان متأسف نباشد ، و آن آن گاه بود كه كار ايشان در خاطر او بگردد « 476 » ، و اگر از ايشان غافل شود آن نيكوتر . و چون تنعم ايشان در خاطر او بيايد بايد كه ياد كند آن چه حاتم اصم گفته است كه ميان من و پادشاهان يك روز است : اما دى كه گذشته ، از آن لذتى نيابند ، و از فردا هم مرا و هم ايشان را بيم است ، و يك امروزى بيش نيست ،
هامش
( 473 ) بدان ، به واسطهء آن چيز .
( 474 ) روزى ، قسمت .
( 475 ) اعتقاد كردن ، در دل گرفتن .
( 476 ) يعنى اين همه آن گاه موضوعيت پيدا مىكند كه تنعّم ايشان در دل او خطور كند .