سخن چيزى شنود كه فحش و دروغ و دشنام و رنجانيدن بود ، و بر كلّ آن خاموش بودن حرام است ، بل اگر ايشان را بيند كه جامه مىپوشند و يا نان مىخورند ، و كل آن چه در دست ايشان است حرام است ، پس خاموش بودن بدان روا نباشد ، بل امر معروف و نهى منكر به زبان واجب آيد ، اگر به فعل نتواند . و اگر گويى كه بر خود بترسد پس در خاموشى معذور باشد ، اين سخن حق است و ليكن او مستغنى است از آن چه خود را در معرض آن آرد ، كه آن چه بى عذرى مباح نباشد ارتكاب نمايد . چه او اگر در نرود « 466 » و نبيند ، خطاب و باز جست بر او متوجه نشود تا [ به ] عذرى از او ساقط گردد . و مىگوييم كه هر كه در موضعى فسادى داند و داند كه ازالت آن نتواند ، روا نباشد كه آن جا حاضر شود تا آن فساد از پيش او رود و آن را بيند و خاموش باشد ، بل بايد كه از ديدن آن احتراز كند .
و اما قول
( 1 ) آن كه ظالم را دعا و ثنا گويد ، يا سخن باطل او را تصديق نمايد به صريح گفتن يا جنبانيدن سر ، يا پيدا آوردن استبشار در روى او « 467 » ، يا دوستى و هوا خواهى و آرزوى ديدار و خواستن درازى عمر و زندگانى او ظاهر گرداند . چه غالب آن است كه بر سلام اقتصار ننمايد ، بل سخن گويد و از اين قسم سخنها نگذرد .
و اما دعاى او روا نباشد ، مگر آن كه گويد : أصلحك اللّه ، يا وفّقك اللّه للخيرات ، يا طوّل اللّه عمرك في طاعته ، يا آن چه بر اين منوال باشد . و اما دعاى نگاه داشتن و درازى عمر و زندگانى و فراخى نعمت با مخاطبهء يا مولى و آن چه در معنى آن است روا نبود . پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - گفت : من دعا لظالم بالبقاء فقد احبّ ان يعصى اللّه في أرضه ، اى ، هر كه ظالمى را دعا گويد به درازى عمر ، دوست داشته باشد كه خداى را معصيت كرده شود در زمين او .
و اگر از دعا بگذرد و به ثنا رسد و چيزى گويد كه در او نباشد ، بدان دروغزن و منافق و مكرم « 468 » ظالم بود . و اين سه معصيت است . و پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - گفته است : انّ اللّه ليغضب إذا مدح الفاسق ، اى ، خداى - عز و جل - در خشم شود چون فاسق ستوده شود . و در خبر است : من اكرم فاسقا أعان على هدم الإسلام ، اى ، هر كه فاسقى را كرامت كند ، بر ويران كردن اسلام يارى كرده باشد . [ 153 ] و اگر از اين بگذرد ، به تصديق گفتار و تزكيت و ثناى كردار او رود ، عاصى باشد به
هامش
( 466 ) در رفتن ، ورود ، دخول .
( 467 ) يعنى روى خوش و خندان نشان دادن .
( 468 ) مكرم ، بزرگ دارنده .