پيدا شد مال را به دو تسليم كند . . . « 368 » و الاّ عالمى متدين را از اهل شهر تحكيم « 369 » كند ، چه تحكيم از انفراد اولى . و اگر نتواند بايد به نفس خود متولى آن باشد ، چه مقصود صرف است . و اما تعيين صارف براى مصرفهاى دقيق در مصلحتها مطلوب است . پس اصل صرف ، به سبب عجز از صارفى كه او در حال قدرت اولى باشد ، ترك نبايد كرد .
سؤال چه دليل است كه صدقهء حرام جايز است ؟ و چگونه صدقه دهد چيزى را كه ملك او نيست ؟ و جماعتى گفتهاند كه آن روا نباشد زيرا كه حرام است . و از فضيل آمده است كه دو درم به دست او آمد ، چون دانست كه آن از وجه حلال نيست ميان سنگها انداخت و گفت : جز حلالى ندهم صدقه را ، و آن چه خود را نپسندم ديگرى را نپسندم .
جواب آرى ، آن را هم وجهى و احتمالي هست ، و ليكن ما خلاف آن را اختيار كردهايم براى خبر و اثر و قياس .
و اما خبر گويند گوسفند بريان حرامى به خدمت پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - آوردند ، و آن گوسفند با پيغامبر گفت كه حرام است . پيغامبر فرمود : اطعموها الاسارى ، اى ، أسيران را دهيد . و چون قوله تعالى :
الم ، غُلِبَتِ الرُّومُ فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ
« 370 » نازل شد مشركان تكذيب نمودند ، و صدّيق را گفتند : آيا نبينيد كه صاحب شما چه خبر مىآرد ؟ مىگويد كه روم به زودى غالب خواهد شد . ابو بكر صدّيق - رضى اللّه عنه - با ايشان گرو بست به دستورى « 371 » پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم . و چون حق تعالى صدق او را محقق گردانيد ، ابو بكر چيزى كه از ايشان بستده بود بياورد ، پيغامبر گفت : هذا حرام فتصدّق به « 372 » ، اى ، اين حرام است به صدقه ده .
مؤمنان به نصرت الهى شاد شدند . و تحريم قمار پس از آن نازل شد كه پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - ابو بكر را به گرو بستن كافران دستورى داده بود .
و اما اثر از ابن مسعود - رضى اللّه عنه - آمده است كه كنيزكى خريد و مالك آن را بسيار طلبيد تا بها بدهد ، نيافت ، پس بهاى آن را صدقه كرد و گفت : اللّهمّ هذا عنه ان رضى و الاّ
هامش
( 368 ) تحكيم ، كسى را بر مال خويش حاكم گردانيدن .
( 369 ) در متن عربى اضافه دارد : و ان كان القاضي مستحلا ، فهو بالتسليم إليه ضامن لو ابتدأ به فيما لا يضمنه ، فكيف يسقط عنه به ضمان قد استقر عليه ؟ ( زبيدى ، 6 - 100 ) .
( 370 ) روم 30 - 1 - 3 .
( 371 ) دستورى ، اجازه .
( 372 ) در شرح زبيدى : هذا سحت فتصدق به .