است ، به دليل آن چه در بعضى روايتها آمده است كه پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - گفت : كل منه و ان غاب عنك ما لم تجد فيه أثرا من غير سهمك ، اى ، بخور از آن اگر چه از تو غايب شود ما دام كه در وى اثرى نيابى جز از تير خود . و اين تنبيهى است بر معنيى كه آن را ياد كردهايم ، و آن معنى آن است كه اگر اثرى ديگر يابد ، سبب متعارض شود ، و بدان سبب ظن متعارض گردد ، و اگر جز خستن خود نبيند [ 108 ] غالب ظن حاصل آيد ، و استصحاب بدان گذاشته شود ، چنان كه به خبر واحد و قياس عمومات مطلق گذاشته شود « 109 » .
و اما آن چه گفته كه مرگ آن در ساعتى بر حل متحقق نشده است و آن شك باشد در سبب ، نه چنان است . بل سبب متحقق شده است ، چه جراحت سبب مرگ است ، و طارى شدن غير مشكوك فيه است . و دليل بر صحت اين ، اجماع است بر آن كه اگر كسى خسته « 110 » شود و غايب گردد پس او را مرده يابند ، قصاص بر خسته كننده واجب آيد ، بل اگر غايب نشود محتمل بود كه مرگ او از شوريدن خلطى در باطن او بود ، چنان كه آدمى ناگاه بميرد ، پس بايد كه قصاص واجب نشود ، مگر به گردن زدن يا جراحتى كه در حال بكشد ، زيرا كه علتهاى كشنده در باطن باشد و به سبب آن تندرستى « 111 » ناگهان بميرد . و اين هيچ كس نگفته است ، با آن كه بناى قصاص در شبهت است .
و همچنين بچهاى كه در شكم مادر [ تزكيه شده ] باشد - بدانچه مادر حلال بود ، و شايد كه او پيش از ذبح مادر مرده باشد ، نه به سبب ذبح مادر ، يا روح در وى نيامده است ، و غرّهء « 112 » جنين واجب آيد . و شايد كه روح در وى دميده نشده باشد ، يا پيش از جنايت به سببى ديگر مرده بود ، و ليكن به سببهاى ظاهر بنا كرده شود ، چه احتمال ديگر چون به دليل مستند نيست به وهم و وسوسة لاحق شود ، چنان كه ياد كرديم ، پس اين همچنان باشد .
و اما آن چه پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - گفت كه « ترسم كه براى خود نگاه داشته باشد » در اين صورت شافعى را - رضى اللّه عنه - دو قول است : و مختار تحريم است .
[ مترجم مىگويد : ] و قول بو حنيفه رضى اللّه عنه همين است .
هامش
( 109 ) در عربى : كما نحكم على الاستصحاب بخبر الواحد و القياس المظنون و العمومات المظنونة و غيرها ( 6 - 38 ) .
( 110 ) خسته ، مجروح .
( 111 ) آدم تندرستى ، « ى » نكره .
( 112 ) غرّهء جنين ، اصطلاح فقهى ، ديهء جنين ، الغرّة بالضم ، هي دية الجنين ( كشاف ) .